Dịch thuật chuyên ngành là dịch những tài liệu mà người đọc sẽ hành động theo: bác sĩ đọc bệnh án để điều trị, kỹ sư đọc bản vẽ để thi công, công nhân đọc phiếu an toàn hoá chất để xử lý sự cố. Ở các tài liệu này, câu văn trôi chảy chưa đủ; một đơn vị đo, một chữ "không", một con số thập phân đặt sai chỗ có thể dẫn tới hậu quả thật về sức khoẻ, an toàn hoặc tiền bạc.
Vì vậy câu hỏi đúng không phải "ai dịch giỏi tiếng Anh" mà là ai hiểu tài liệu này đủ để nhận ra khi nó vô lý, và ai kiểm lại trước khi bản dịch rời bàn. Bài này giúp bạn phân loại tài liệu theo mức rủi ro, biết nên giao cho kiểu người dịch nào, cần thêm vòng duyệt chuyên môn khi nào, và tự kiểm mười điểm hay sai trước khi nộp hoặc ký nhận. Dịch Việt dùng đúng khung này khi tiếp nhận tài liệu chuyên ngành.
Dịch chuyên ngành khác dịch giấy tờ thông thường ở đâu
Giấy tờ hộ tịch hay bằng cấp có mẫu cố định: khai sinh nào cũng có họ tên, ngày sinh, nơi sinh, cha mẹ. Người dịch quen tay sẽ làm đúng phần lớn, và chỗ sai thường lộ ra ngay khi đối chiếu. Tài liệu chuyên ngành thì ngược lại: mỗi bệnh án, mỗi bộ bản vẽ, mỗi tiêu chuẩn là một khối kiến thức riêng, chỗ sai thường trông rất hợp lý với người không làm nghề. "Contraindication" dịch thành "chỉ định" thay vì "chống chỉ định" vẫn đọc trôi; "inflammable" dịch thành "không cháy" vì tưởng tiền tố "in-" là phủ định vẫn đọc trôi. Chỉ người hiểu chuyên môn mới thấy câu đó trái với bản chất sự vật.
Khác biệt thứ hai là người đọc cuối. Giấy tờ hành chính được cán bộ tiếp nhận đối chiếu với bản gốc; tài liệu chuyên ngành được dùng thẳng để làm việc, thường không ai đối chiếu nữa. Bác sĩ ở nước ngoài không đọc được tiếng Việt, kỹ sư nhà thầu phụ không mở bản gốc tiếng Trung. Bản dịch lúc đó chính là tài liệu gốc trong tay họ.
Khác biệt thứ ba là mật độ quy ước ngầm: viết tắt nội bộ của từng bệnh viện, ký hiệu trên bản vẽ, cách tiêu chuẩn dùng "shall" và "should", mã hoá chất H và P. Những quy ước này không nằm trong từ điển phổ thông; người dịch phải biết chúng tồn tại thì mới tra.
Phân loại tài liệu theo mức rủi ro trước khi giao dịch
Không phải tài liệu chuyên ngành nào cũng cần cùng một mức đầu tư. Cách thực tế là xếp tài liệu theo câu hỏi: nếu bản dịch sai, ai chịu hậu quả và hậu quả nặng tới đâu? Bảng dưới đây là khung tham khảo, không phải quy định.
| Mức | Ví dụ tài liệu | Hậu quả nếu sai | Cách làm hợp lý |
|---|---|---|---|
| Cao | Bệnh án dùng để điều trị, tờ hướng dẫn thuốc, hướng dẫn sử dụng thiết bị y tế, phiếu an toàn hoá chất, bản vẽ thi công kết cấu | Ảnh hưởng sức khoẻ, an toàn lao động, công trình | Người dịch có nền chuyên môn + một người duyệt chuyên môn độc lập + đối chiếu số liệu từng dòng |
| Trung bình | Tiêu chuẩn kỹ thuật, đặc tả phần mềm, hồ sơ nghiên cứu, quy trình canh tác cho đối tác nhập khẩu | Sai yêu cầu kỹ thuật, tranh chấp hợp đồng, bị loại hồ sơ | Người dịch có nền chuyên môn + biên tập kiểm thuật ngữ theo bảng thống nhất |
| Thấp | Bài giới thiệu sản phẩm kỹ thuật, tài liệu tham khảo nội bộ, bản tóm tắt để nắm ý | Hiểu lệch, mất thời gian | Người dịch có kinh nghiệm mảng + tự kiểm; có thể bắt đầu từ bản dịch máy rồi sửa nếu chỉ để nắm ý |
Điểm cần nhớ: mức rủi ro đi theo mục đích dùng, không đi theo tên tài liệu. Cùng một bệnh án, dịch để bác sĩ nước ngoài điều trị là mức cao, dịch để gia đình hiểu tình trạng chung có thể là mức trung bình. Khi đặt dịch, hãy nói rõ bản dịch sẽ được ai đọc và để làm gì; đó là thông tin quan trọng nhất bạn đưa cho bên dịch.
Ai nên dịch: ba kiểu người dịch và chỗ mạnh yếu của từng kiểu
Người dịch chuyên nghiệp có chuyên mảng. Đây là lựa chọn phổ biến nhất: người làm nghề dịch nhiều năm, tập trung vào một vài mảng (y dược, xây dựng, cơ khí…), có kho thuật ngữ riêng và biết chỗ nào phải tra. Ưu điểm là câu văn đích tự nhiên, nhất quán, đúng định dạng. Giới hạn là khi gặp nội dung quá sâu (một phác đồ hoá trị, một thuyết minh tính toán kết cấu), họ có thể dịch đúng từng chữ mà không nhận ra bản gốc có lỗi hoặc có chỗ mơ hồ cần hỏi.
Chuyên gia ngành biết ngoại ngữ. Bác sĩ, dược sĩ, kỹ sư dịch tài liệu trong ngành mình hiểu bản chất rất tốt, bắt được lỗi nội dung. Nhưng họ thường viết câu đích nặng cấu trúc của câu gốc, dùng thuật ngữ theo thói quen cá nhân thay vì theo chuẩn, và hay bỏ qua phần định dạng, đơn vị, chú thích. Lựa chọn này hợp với vai trò người duyệt hơn là người dịch chính.
Cặp người dịch và người duyệt chuyên môn. Với tài liệu rủi ro cao, mô hình bền nhất là người dịch chuyên nghiệp làm bản dịch, sau đó một chuyên gia ngành đọc bản đích như người dùng thật và đánh dấu chỗ khó hiểu hoặc sai bản chất. Người dịch xử lý góp ý, không để chuyên gia tự sửa thẳng vào văn bản, vì sửa thẳng dễ phá tính nhất quán thuật ngữ.
Dịch máy và trí tuệ nhân tạo. Công cụ dịch máy hiện xử lý câu kỹ thuật khá trôi, nhưng chính vì trôi mà lỗi khó thấy: đảo phủ định, nhầm đơn vị, gộp hai mục liệt kê, bỏ sót một dòng trong bảng. Nếu dùng, phải coi kết quả là bản nháp và có người hiểu nghề sửa toàn bộ. Với giấy tờ cá nhân, cũng cần cân nhắc việc đưa dữ liệu sức khoẻ, nhân thân lên dịch vụ trực tuyến.
Kiểm thuật ngữ thế nào cho chắc
Thuật ngữ chuyên ngành có ba nguồn đáng tin theo thứ tự ưu tiên. Thứ nhất là tài liệu của chính khách hàng: bản dịch cũ đã được duyệt, bảng thuật ngữ nội bộ, hợp đồng song ngữ. Nếu doanh nghiệp đã gọi "commissioning" là "chạy thử nghiệm thu" trong mười bộ hồ sơ trước, bản dịch mới nên theo, kể cả khi người dịch thích từ khác. Thứ hai là văn bản chuẩn của ngành: tiêu chuẩn quốc gia TCVN đã chấp nhận tiêu chuẩn quốc tế tương ứng, dược thư, danh pháp quốc tế (tên hoạt chất theo INN, mã bệnh theo ICD của Tổ chức Y tế Thế giới), văn bản quy phạm pháp luật có định nghĩa thuật ngữ. Thứ ba mới là từ điển chuyên ngành và cơ sở dữ liệu thuật ngữ.
Một mẹo kiểm đơn giản: với mỗi thuật ngữ quan trọng, người dịch nên tìm được ít nhất một văn bản tiếng Việt chính thống dùng đúng từ đó với đúng nghĩa đó. Không tìm được thì đánh dấu, ghi chú và hỏi khách hàng thay vì tự đặt từ mới. Từ tự đặt có thể đúng nghĩa nhưng người đọc tra không ra, và lần sau người dịch khác lại đặt một từ khác.
Việc xây dựng và quản lý bảng thuật ngữ quy mô lớn là một quy trình riêng; ở mức một bộ hồ sơ, điều bạn cần là danh sách vài chục thuật ngữ then chốt được chốt từ đầu và dùng xuyên suốt.
Mười điểm tự kiểm khi nhận bản dịch chuyên ngành
Bạn không cần biết ngoại ngữ giỏi để kiểm một phần đáng kể chất lượng bản dịch. Những điểm dưới đây kiểm bằng cách đặt bản gốc và bản dịch cạnh nhau, mất khoảng mười lăm phút cho mười trang.
- Số liệu: dò từng con số, nhất là số thập phân. Tiếng Việt dùng dấu phẩy thập phân, tiếng Anh dùng dấu chấm; "1.500" có thể là một nghìn năm trăm hoặc một phẩy năm.
- Đơn vị: mg và mcg, mm và cm, kPa và MPa, kg/ha và g/L. Đơn vị không được tự quy đổi nếu khách hàng không yêu cầu.
- Phủ định: tìm các chữ "không", "chưa", "cấm", "tránh" trong bản dịch và đối chiếu với "not", "never", "do not", "avoid" ở bản gốc.
- Số mục và số dòng bảng: đếm số đầu mục, số dòng, số cột ở hai bản. Bỏ sót một dòng trong bảng liều hoặc bảng thông số là lỗi hay gặp nhất của bản dịch có dùng công cụ.
- Tên riêng và mã: tên thuốc, tên hoạt chất, mã sản phẩm, số hiệu bản vẽ, số CAS phải giữ nguyên ký tự.
- Cảnh báo: mọi khung cảnh báo, chữ in hoa, ký hiệu nguy hiểm ở bản gốc phải có mặt ở bản dịch với mức nhấn mạnh tương đương.
- Viết tắt: viết tắt lần đầu xuất hiện nên được giải nghĩa hoặc có danh mục viết tắt đi kèm.
- Chữ viết tay, con dấu, chú thích bên lề: bản dịch phải ghi nhận có những yếu tố này, kể cả khi không đọc được (ghi rõ "không đọc được").
- Ghi chú của người dịch: chỗ bản gốc mơ hồ hoặc có lỗi nên được ghi chú tách bạch, không được "sửa ngầm" trong bản dịch.
- Tính nhất quán: một thuật ngữ quan trọng phải được dịch giống nhau từ đầu đến cuối; tìm nhanh bằng chức năng tìm kiếm trong tệp.
Nếu phát hiện vấn đề ở một trong mười điểm này, đừng tự sửa trên bản đã có dấu xác nhận; gửi lại cho bên dịch để sửa và cấp lại bản mới, nếu không bản có dấu sẽ mất giá trị.
Những hiểu lầm hay gặp khi đặt dịch chuyên ngành
Phần lớn rắc rối với bản dịch chuyên ngành bắt nguồn từ kỳ vọng sai lúc đặt dịch, không phải từ tay nghề người dịch. Đây là năm hiểu lầm phổ biến nhất.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Có công chứng là bản dịch đúng chuyên môn | Chứng thực chữ ký người dịch xác nhận ai đã dịch, không xác nhận nội dung chuyên môn đúng hay sai |
| Người dịch giỏi tiếng thì dịch được mọi ngành | Tài liệu chuyên sâu đòi hỏi nền kiến thức để nhận ra chỗ vô lý; tiếng giỏi chỉ là điều kiện cần |
| Bác sĩ, kỹ sư biết tiếng Anh thì tự dịch là chắc nhất | Họ bắt lỗi nội dung tốt nhưng hay thiếu nhất quán thuật ngữ và định dạng; hợp nhất với vai trò người duyệt |
| Dịch càng sát chữ càng an toàn | Câu dịch sát chữ có thể sai quy ước của ngành đích, ví dụ "shall" trong tiêu chuẩn phải dịch là "phải" chứ không phải "sẽ" |
| Gửi bản chụp mờ cũng được, người dịch tự đoán | Chữ số mờ trong bệnh án hay bản vẽ không được đoán; bên dịch sẽ phải ghi "không đọc được" và hồ sơ của bạn yếu đi |
Hiểu đúng năm điểm này giúp bạn chuẩn bị tài liệu tốt hơn và đặt câu hỏi đúng khi trao đổi với bên dịch, tiết kiệm nhiều vòng sửa đi sửa lại.
Chuẩn bị gì trước khi gửi tài liệu chuyên ngành
Ba thứ quyết định chất lượng bản dịch nhiều hơn bạn nghĩ. Một là bản gốc rõ nhất có thể: tệp gốc (Word, Excel, tệp CAD) tốt hơn bản PDF, bản PDF xuất trực tiếp tốt hơn bản quét, bản quét tốt hơn ảnh chụp bằng điện thoại. Với bản vẽ và bảng biểu, tệp gốc còn giúp giữ nguyên bố cục, tránh phải dựng lại. Hai là mục đích và người đọc: nộp cơ quan nào, nước nào, có cần chứng thực chữ ký người dịch hay hợp pháp hoá lãnh sự không, bản dịch dùng để tham khảo hay để thi hành. Ba là tài liệu tham chiếu: bản dịch cũ, bảng thuật ngữ, tên tiếng Anh chính thức của công ty, của sản phẩm, của dự án.
Nếu tài liệu có thông tin nhạy cảm (sức khoẻ, bí mật kỹ thuật, dữ liệu khách hàng), hãy hỏi trước cách bên dịch lưu và huỷ tệp, ai được tiếp cận, có ký cam kết bảo mật không. Một bên dịch làm nghề nghiêm túc trả lời được những câu này một cách cụ thể. Bạn có thể gửi yêu cầu cho Dịch Việt qua mẫu đăng ký trên trang, ghi rõ loại tài liệu và mục đích dùng để được tư vấn mức kiểm tra phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Bản dịch chuyên ngành có cần công chứng không?
Tuỳ nơi nhận. Tài liệu nộp cơ quan nhà nước, toà án, đại sứ quán thường cần chứng thực chữ ký người dịch hoặc hợp pháp hoá. Tài liệu dùng nội bộ, gửi đối tác kỹ thuật hay bác sĩ điều trị thường không cần. Hãy hỏi nơi nhận trước vì chứng thực không làm bản dịch đúng hơn về chuyên môn.
Có nên yêu cầu bản dịch song ngữ đặt cạnh nhau không?
Với tài liệu kỹ thuật và hợp đồng, bản song ngữ hai cột giúp người đọc đối chiếu nhanh và giảm tranh cãi về sau. Nhược điểm là dày hơn và một số nơi nhận chỉ chấp nhận bản dịch riêng. Nếu dùng nội bộ hoặc để duyệt, song ngữ thường là lựa chọn tốt.
Người duyệt chuyên môn có cần biết ngoại ngữ không?
Không bắt buộc. Người duyệt đọc bản đích như người dùng thật và chỉ ra chỗ sai bản chất, khó hiểu, dùng từ lạ với ngành. Nếu họ đọc được cả bản gốc thì càng tốt, nhưng vai trò chính của họ là kiểm nội dung trong ngôn ngữ đích.
Bản gốc có lỗi thì người dịch có được sửa không?
Không nên sửa ngầm. Người dịch dịch đúng bản gốc và ghi chú riêng về chỗ nghi lỗi, ví dụ đơn vị không khớp hay số liệu mâu thuẫn. Quyết định sửa thuộc về người ban hành tài liệu gốc, vì chỉ họ biết ý định thật.
Dịch máy có dùng được cho tài liệu chuyên ngành không?
Được dùng làm bản nháp nếu người hiểu nghề biên tập lại toàn bộ và đối chiếu số liệu, phủ định, đơn vị. Không nên dùng nguyên bản dịch máy cho tài liệu rủi ro cao. Với dữ liệu sức khoẻ hay bí mật kỹ thuật, cần cân nhắc thêm chuyện bảo mật khi đưa lên dịch vụ trực tuyến.
Làm sao biết người dịch có thật sự hiểu chuyên ngành?
Hỏi họ đã dịch những loại tài liệu nào tương tự, xin một trang dịch mẫu từ chính tài liệu của bạn và nhờ người trong ngành đọc thử. Người dịch hiểu nghề thường đặt câu hỏi ngược lại về chỗ mơ hồ trong bản gốc; người không hiểu thường không hỏi gì.
