Dịch tài liệu nông nghiệp đúng nghĩa là giữ chính xác ba thứ: tên hoạt chất và hàm lượng, đơn vị và liều lượng như bản gốc ghi, và tên sinh vật (cây trồng, sâu bệnh, cỏ dại) theo tên khoa học. Đó là phần khiến một tài liệu nông nghiệp dịch sai có thể làm hại cây trồng, để lại dư lượng vượt ngưỡng trên nông sản xuất khẩu, hoặc làm hồ sơ bị nhà nhập khẩu đánh giá không đạt.
Tài liệu cần dịch thường gặp gồm nhãn và tài liệu kỹ thuật thuốc bảo vệ thực vật, phân bón, thức ăn chăn nuôi nhập khẩu; quy trình canh tác và nhật ký đồng ruộng cho nhà nhập khẩu hoặc tổ chức chứng nhận; báo cáo thử nghiệm đồng ruộng. Bài này đi qua những chỗ người dịch không quen ngành hay sai, kể cả các đơn vị diện tích địa phương mà người nước ngoài không hiểu. Bài không đưa ra khuyến cáo sử dụng thuốc hay phân bón nào.
Nhãn thuốc bảo vệ thực vật: những thông tin không được sai
Nội dung bắt buộc trên nhãn thuốc bảo vệ thực vật tại Việt Nam do quy định hiện hành về quản lý thuốc bảo vệ thực vật và nhãn hàng hoá điều chỉnh; doanh nghiệp cần kiểm văn bản hiện hành. Về mặt dịch thuật, các thông tin sau là chỗ rủi ro nhất.
| Thông tin | Ví dụ dạng ghi | Điểm cần giữ khi dịch |
|---|---|---|
| Hoạt chất và hàm lượng | Tên hoạt chất theo danh pháp chung, ghi kèm g/L hoặc % khối lượng | Giữ tên hoạt chất theo cách viết đã đăng ký, không dịch theo nghĩa; giữ đúng đơn vị hàm lượng (g/L khác % w/w) |
| Dạng thành phẩm | EC, SC, WP, WG, SL, GR | Giữ mã dạng thành phẩm, dịch phần giải thích (nhũ dầu, huyền phù, bột thấm nước…) theo cách dùng thống nhất trong ngành |
| Liều lượng và lượng nước pha | Lít/ha, ml/bình, lượng nước phun/ha | Không quy đổi sang đơn vị khác nếu không được yêu cầu; nếu quy đổi theo yêu cầu thì ghi rõ cơ sở quy đổi |
| Thời gian cách ly (PHI) | Số ngày từ lần phun cuối tới thu hoạch | Dịch đúng khái niệm "thời gian cách ly"; không nhầm với thời gian quay lại khu vực đã phun (REI) |
| Cảnh báo an toàn và sơ cứu | Độc với ong, cá; không phun khi… | Giữ đủ cảnh báo, cùng mức nhấn mạnh; câu phủ định dò riêng |
Thời gian cách ly là thông tin quyết định dư lượng trên nông sản. Dịch nhầm thời gian cách ly với thời gian quay lại vườn đã phun, hoặc đọc nhầm số ngày, có thể khiến lô hàng xuất khẩu vượt mức dư lượng tối đa cho phép của thị trường nhập khẩu.
Tên sinh vật: dùng tên khoa học làm mốc
Tên thông dụng thay đổi theo vùng và theo nước. Cùng một loài sâu, nông dân miền Bắc và miền Nam có thể gọi khác nhau; tên tiếng Anh thông dụng cũng khác giữa Mỹ, Úc, Ấn Độ. Tên khoa học theo hệ danh pháp hai phần (chi và loài, viết nghiêng) là mốc duy nhất không đổi. Ví dụ rầy nâu hại lúa là Nilaparvata lugens, sâu cuốn lá nhỏ là Cnaphalocrocis medinalis. Bản dịch nên ghi tên thông dụng kèm tên khoa học ở lần đầu.
Không dịch tên giống cây trồng. Tên giống là tên riêng: giống sầu riêng Ri6, giống lúa có mã số, giống cà phê có ký hiệu dòng. Bản dịch giữ nguyên tên giống như đã được đặt hoặc đăng ký, có thể kèm mô tả ngắn ("giống sầu riêng Ri6") nhưng không phiên âm hay dịch nghĩa.
Bệnh cây và tác nhân gây bệnh. Tên bệnh thường gọi theo triệu chứng (thán thư, đạo ôn, vàng lá thối rễ) trong khi tài liệu nước ngoài có thể gọi theo tác nhân (tên nấm, vi khuẩn). Người dịch cần hiểu mối quan hệ giữa hai cách gọi để không ghép nhầm một triệu chứng với tác nhân khác. Khi bản gốc chỉ ghi triệu chứng, không tự thêm tên tác nhân.
Viết đúng quy ước danh pháp. Tên chi viết hoa chữ đầu, tên loài viết thường, cả hai in nghiêng; "sp." và "spp." có nghĩa khác nhau (một loài chưa xác định và nhiều loài trong chi). Những chi tiết nhỏ này là dấu hiệu tài liệu được dịch bởi người hiểu ngành.
Đơn vị địa phương: chỗ người đọc nước ngoài không hiểu
Nhật ký canh tác và báo cáo của hộ nông dân Việt Nam hay dùng đơn vị diện tích và khối lượng truyền thống. Khi dịch cho nhà nhập khẩu, tổ chức chứng nhận hoặc đối tác nước ngoài, những đơn vị này phải được quy đổi rõ ràng hoặc giải thích.
| Đơn vị | Giá trị thường dùng | Lưu ý khi dịch |
|---|---|---|
| Sào (Bắc Bộ) | Khoảng 360 m² | Khác với sào Trung Bộ; phải biết tài liệu đến từ vùng nào |
| Sào (Trung Bộ) | Khoảng 500 m² | Có địa phương dùng giá trị khác; hỏi lại nơi lập tài liệu nếu không chắc |
| Công (Nam Bộ) | 1.000 m² (công tầm nhỏ) hoặc 1.296 m² (công tầm lớn) | Hai giá trị cùng tồn tại; tuyệt đối không mặc định một giá trị |
| Mẫu | Bắc Bộ: 10 sào, khoảng 3.600 m²; ở Nam Bộ có nơi nói "mẫu" để chỉ một héc-ta | Cùng chữ nhưng khác giá trị giữa các vùng; xác nhận trước khi quy đổi |
| Giạ, thúng, bao | Đơn vị khối lượng hoặc thể tích theo địa phương, không thống nhất | Hỏi nơi lập tài liệu giá trị quy đổi cụ thể, ghi chú cơ sở quy đổi |
Nguyên tắc: giữ nguyên số liệu gốc, thêm giá trị quy đổi theo mét vuông hoặc héc-ta trong ngoặc, và ghi chú cơ sở quy đổi (ví dụ "1 công = 1.000 m² theo xác nhận của hợp tác xã"). Khi không xác minh được, ghi rõ giả định thay vì im lặng chọn một giá trị. Sai đơn vị diện tích làm sai mọi chỉ số tính theo diện tích phía sau: năng suất, lượng phân, lượng thuốc trên héc-ta.
Nhật ký canh tác và hồ sơ cho nhà nhập khẩu, tổ chức chứng nhận
Nông sản xuất khẩu vào nhiều thị trường cần chứng minh truy xuất nguồn gốc: vùng trồng, quy trình canh tác, vật tư đã dùng, ngày phun thuốc, ngày thu hoạch. Các bộ tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như VietGAP, GlobalG.A.P. hay chứng nhận hữu cơ của từng thị trường đều có danh mục hồ sơ riêng. Phần lớn hồ sơ gốc được ghi tay bằng tiếng Việt ở cấp hộ, tổ hợp tác, hợp tác xã, rồi được dịch để đánh giá viên hoặc nhà nhập khẩu đọc.
Khi dịch nhật ký canh tác, ba điểm cần giữ là ngày tháng (ghi tháng bằng chữ để tránh nhầm thứ tự ngày tháng), tên thương mại của vật tư kèm hoạt chất (để đánh giá viên đối chiếu với danh mục được phép của thị trường nhập khẩu), và liều lượng với đơn vị gốc. Chỗ ghi tay không đọc được ghi rõ là không đọc được. Tuyệt đối không "làm sạch" nhật ký: không sửa ngày phun cho khớp thời gian cách ly, không bỏ dòng ghi dùng vật tư không có trong danh mục. Bản dịch phản ánh đúng sự thật trong hồ sơ; việc khắc phục, nếu có, là việc của nhà sản xuất với tổ chức chứng nhận.
Chiều ngược lại, quy trình kỹ thuật, danh mục yêu cầu của nhà nhập khẩu hoặc tổ chức chứng nhận bằng tiếng Anh, Trung, Nhật, Hàn được dịch sang tiếng Việt cho cán bộ kỹ thuật và nông dân. Bản này nên dùng lời nông dân hiểu, câu ngắn, giữ đúng từng yêu cầu bắt buộc.
Phân bón và thức ăn chăn nuôi nhập khẩu
Tài liệu phân bón có nhiều chỉ tiêu dinh dưỡng ghi theo những quy ước khác nhau: đạm tổng số, lân hữu hiệu, kali hữu hiệu, có khi lân ghi theo P₂O₅, có khi theo P nguyên tố; kali theo K₂O hoặc K. Hai cách ghi cho ra hai con số khác nhau cho cùng một lượng dinh dưỡng. Người dịch giữ đúng dạng biểu thị mà bản gốc dùng, không tự quy đổi, và dịch rõ tên chỉ tiêu để người đọc biết đang đọc theo quy ước nào. Các chỉ tiêu vi lượng, chất bổ sung, chất hữu cơ, độ ẩm, pH giữ nguyên đơn vị và phương pháp phân tích nếu được nêu.
Với thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu, tài liệu kỹ thuật thường có bảng thành phần dinh dưỡng (protein thô, xơ thô, năng lượng trao đổi), danh sách phụ gia và hướng dẫn phối trộn theo giai đoạn nuôi. Người dịch cần quen thuật ngữ dinh dưỡng vật nuôi, phân biệt "crude protein" (protein thô) với "digestible protein" (protein tiêu hoá), và giữ đúng mã phụ gia. Như mọi tài liệu kỹ thuật khác, bản dịch không thêm khuyến cáo sử dụng; mọi quyết định áp dụng thuộc về cán bộ kỹ thuật và chuyên gia thú y hoặc nông học.
Chuẩn bị khi đặt dịch tài liệu nông nghiệp
Một vài bước chuẩn bị giúp bản dịch đúng ngay từ lần đầu và tránh phải hỏi đi hỏi lại:
- Ghi rõ vùng lập tài liệu (tỉnh, thành theo đơn vị hành chính hiện hành) để người dịch xác định đúng đơn vị sào, công.
- Cung cấp danh sách vật tư đã dùng kèm hoạt chất, để bản dịch nhật ký đối chiếu được.
- Cho biết người đọc bản dịch: nhà nhập khẩu, tổ chức chứng nhận, cơ quan đăng ký hay nông dân.
- Gửi bản quét rõ của nhật ký ghi tay, đủ trang, theo thứ tự thời gian.
- Nếu có bản dịch cũ hoặc bảng thuật ngữ của hợp tác xã, doanh nghiệp, gửi kèm để thống nhất cách gọi.
- Hỏi trước nơi nhận có cần chứng thực bản dịch hay không.
Dịch Việt nhận dịch nhãn và tài liệu kỹ thuật vật tư nông nghiệp, quy trình canh tác và nhật ký đồng ruộng với người dịch có nền nông học; bạn có thể gửi yêu cầu qua mẫu đăng ký trên trang kèm loại tài liệu và thị trường đích.
Câu hỏi thường gặp
Có nên quy đổi sào, công sang héc-ta trong bản dịch không?
Nên giữ số liệu gốc và thêm giá trị quy đổi trong ngoặc, kèm ghi chú cơ sở quy đổi. Vì sào và công có giá trị khác nhau theo vùng, người dịch phải xác nhận với nơi lập tài liệu thay vì tự chọn.
Tên thuốc bảo vệ thực vật có dịch sang tiếng Việt không?
Tên thương mại là tên riêng, giữ nguyên. Tên hoạt chất giữ theo cách viết đã đăng ký và danh pháp chung. Chỉ dịch phần mô tả như dạng thành phẩm, công dụng, cảnh báo.
Thời gian cách ly và thời gian quay lại vườn khác nhau thế nào?
Thời gian cách ly là số ngày tối thiểu từ lần phun cuối tới thu hoạch, liên quan tới dư lượng trên nông sản. Thời gian quay lại là khoảng thời gian người không được vào khu vực vừa phun nếu không có bảo hộ, liên quan tới an toàn lao động. Dịch lẫn hai khái niệm là lỗi nghiêm trọng.
Nhật ký canh tác ghi tay có cần đánh máy trước khi dịch không?
Không bắt buộc, người dịch có thể dịch trực tiếp từ bản quét rõ. Nhưng nếu hợp tác xã đã có bản đánh máy hoặc phần mềm ghi chép, gửi bản đó sẽ giảm chỗ không đọc được và nhanh hơn.
Tài liệu nông nghiệp tiếng Trung, tiếng Thái có gì khác tiếng Anh?
Ngoài ngôn ngữ, tên thương mại và cách ghi hàm lượng có thể theo quy ước của nước sản xuất. Người dịch cần quen cách ghi nhãn của nước đó và đối chiếu tên hoạt chất với danh pháp chung để không phiên âm sai.
