Dịch phiếu an toàn hoá chất (SDS, trước đây hay gọi là MSDS) là chuyển sang tiếng Việt toàn bộ 16 mục theo cấu trúc của Hệ thống hài hoà toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hoá chất (GHS) của Liên Hợp Quốc: nhận dạng, mức nguy hại, thành phần, sơ cứu, chữa cháy, xử lý sự cố tràn đổ, lưu trữ, kiểm soát phơi nhiễm, tính chất lý hoá, độc tính, thông tin môi trường, thải bỏ, vận chuyển, pháp quy và thông tin khác. Người đọc là công nhân kho, tổ an toàn, đội cứu hoả và nhân viên y tế khi có sự cố.
Vì phiếu được dùng đúng lúc khẩn cấp, lỗi dịch ở đây có thể gây tai nạn trực tiếp. Phần lớn rủi ro tập trung ở từ cảnh báo, câu nguy cơ (H), câu phòng ngừa (P), mục sơ cứu và mục chữa cháy. Bài này đi qua từng chỗ, cùng ranh giới giữa dịch và phân loại lại hoá chất, một việc người dịch không được tự làm.
Cấu trúc 16 mục và chỗ cần dịch kỹ nhất
Thứ tự 16 mục được GHS cố định để người đọc ở mọi nước tìm thông tin ở cùng một chỗ. Bản dịch giữ đúng số mục và tên mục; dưới đây là các mục cần tập trung nhất.
- Mục 1 – Nhận dạng: tên sản phẩm giữ nguyên, mục đích sử dụng khuyến nghị và hạn chế sử dụng dịch đủ, thông tin liên hệ khẩn cấp giữ nguyên.
- Mục 2 – Nhận dạng nguy hại: phân loại, hình đồ cảnh báo, từ cảnh báo, câu H, câu P. Đây là phần người lao động nhìn thấy trên nhãn.
- Mục 3 – Thành phần: tên hoá chất, số CAS, nồng độ hoặc khoảng nồng độ. Số CAS và khoảng nồng độ giữ nguyên tuyệt đối.
- Mục 4 – Sơ cứu: theo từng đường phơi nhiễm (hít, da, mắt, nuốt), triệu chứng, lưu ý cho nhân viên y tế.
- Mục 5 và 6 – Chữa cháy, xử lý tràn đổ: chất chữa cháy phù hợp và không phù hợp, sản phẩm cháy độc hại, cách cô lập khu vực.
- Mục 8 – Kiểm soát phơi nhiễm: giới hạn phơi nhiễm nghề nghiệp, loại găng, loại mặt nạ lọc, vật liệu chống thấm.
- Mục 9 và 14 – Tính chất lý hoá, vận chuyển: điểm chớp cháy, giới hạn nổ, số UN, nhóm bao gói; toàn bộ là số và mã, phải giữ đúng.
Các mục 11 và 12 (độc tính, sinh thái) có nhiều thuật ngữ như LD50, LC50, EC50 và các phép thử theo hướng dẫn OECD; giữ nguyên ký hiệu, đơn vị và loài thử nghiệm, chỉ dịch phần mô tả. Mục 15 về pháp quy thường phải được doanh nghiệp tại Việt Nam bổ sung thông tin theo quy định trong nước, không phải việc của người dịch.
Từ cảnh báo, câu H, câu P: dịch theo bộ câu chuẩn
GHS không chỉ định loại nguy hại mà còn chuẩn hoá cả câu chữ: mỗi mã H và P ứng với một câu cố định. Nhiều nước đã có bộ câu tương ứng trong ngôn ngữ của mình. Nguyên tắc: dùng bộ câu tiếng Việt đã được chuẩn hoá trong văn bản hiện hành, không tự dịch tự do từng phiếu.
| Thành phần | Ví dụ trong bản gốc | Cách xử lý khi dịch |
|---|---|---|
| Từ cảnh báo | Danger / Warning | Chỉ hai mức: "Nguy hiểm" (nặng hơn) và "Cảnh báo". Không dùng "Chú ý", "Lưu ý" hay "Nguy hiểm cao" |
| Câu nguy cơ H | H225, H301, H314… | Giữ mã H, dịch theo câu chuẩn tương ứng với mã đó; nhóm H2 là nguy hại vật lý, H3 sức khoẻ, H4 môi trường |
| Câu phòng ngừa P | P210, P280, P301+P310… | Giữ mã P, dịch theo câu chuẩn; với mã ghép (dấu +), dịch thành một câu liền mạch theo đúng thứ tự |
| Hình đồ cảnh báo | Ngọn lửa, đầu lâu xương chéo, ăn mòn… | Giữ nguyên hình; nếu bản gốc ghi tên hình đồ bằng chữ thì dịch tên |
| Phân loại | Flam. Liq. 2, Acute Tox. 3, Skin Corr. 1B | Dịch tên loại nguy hại, giữ nguyên số loại và phân loại; không đổi số |
Một số câu P có phần để trống cho nhà sản xuất điền (ví dụ loại găng tay, chất chữa cháy cụ thể); phần này phải dịch theo đúng thông tin bản gốc đã điền, không thay bằng câu chung chung.
Những lỗi dịch có thể gây tai nạn
Các lỗi dưới đây đều đã được ghi nhận trong thực tế dịch phiếu an toàn, và đều có điểm chung: câu dịch đọc trôi, người không làm nghề không thấy sai.
| Bản gốc | Dịch sai | Dịch đúng và lý do |
|---|---|---|
| Inflammable | "Không cháy" (tưởng "in-" là phủ định) | "Dễ cháy". Inflammable và flammable cùng nghĩa; chất không cháy là non-flammable |
| Do NOT induce vomiting | "Gây nôn" (mất chữ NOT khi chép) | "KHÔNG được gây nôn", giữ chữ in hoa như bản gốc. Gây nôn với chất ăn mòn hoặc dung môi có thể gây tổn thương nặng hơn |
| Unsuitable extinguishing media: water jet | Bỏ qua dòng này hoặc dịch thành "chất chữa cháy: tia nước" | "Chất chữa cháy không phù hợp: tia nước mạnh". Đảo nghĩa dòng này có thể khiến đội chữa cháy dùng đúng thứ không được dùng |
| Corrosive / Irritant | Dịch cả hai là "gây kích ứng" | "Ăn mòn" và "kích ứng" là hai mức khác nhau về mức độ tổn thương |
| Combustible liquid | "Chất lỏng dễ cháy" | Tuỳ hệ thống phân loại, combustible chỉ nhóm có điểm chớp cháy cao hơn flammable; dịch theo đúng định nghĩa mà phiếu dùng, không gộp |
Cách phòng tránh hiệu quả nhất là sau khi dịch, một người thứ hai dò riêng mọi câu phủ định và mọi dòng trong mục 4, 5, 6 với bản gốc. Việc này mất ít thời gian nhưng chặn được nhóm lỗi nặng nhất.
Dịch không phải là phân loại lại
GHS là bộ nguyên tắc, mỗi nước áp dụng một phần. GHS được xây theo kiểu "khối lắp ghép": mỗi quốc gia chọn áp dụng những loại và cấp nguy hại nào. Vì vậy cùng một hoá chất, phiếu theo quy định châu Âu, Mỹ, Nhật có thể khác nhau ở phân loại, ngưỡng nồng độ ghi nhãn và cả câu P được chọn. Một phiếu dịch nguyên văn từ bản của nước khác không đương nhiên đáp ứng quy định Việt Nam.
Người dịch chuyển ngôn ngữ, không đổi phân loại. Nếu bản gốc phân loại một chất là loại 2, bản dịch ghi loại 2, kể cả khi người dịch biết quy định ở nơi khác phân loại khác. Mọi điều chỉnh phân loại, bổ sung thông tin pháp quy trong nước, cập nhật giới hạn phơi nhiễm theo quy chuẩn Việt Nam là việc của bộ phận an toàn hoặc pháp chế của doanh nghiệp, dựa trên văn bản hiện hành.
Yêu cầu tiếng Việt là việc của doanh nghiệp. Quy định về quản lý hoá chất hiện hành của Việt Nam đặt ra yêu cầu về phiếu an toàn hoá chất cho hoá chất nguy hiểm, bao gồm yêu cầu về ngôn ngữ và nội dung. Doanh nghiệp nhập khẩu, kinh doanh hoặc sử dụng hoá chất nên kiểm văn bản hiện hành và hỏi cơ quan quản lý ngành; bản dịch là đầu vào, không thay cho bước rà soát tuân thủ đó.
Mục sơ cứu và mục chữa cháy: dịch cho người đọc trong lúc khẩn cấp
Mục 4 và mục 5 được đọc trong vài phút căng thẳng nhất, có khi được in riêng dán ở khu vực sử dụng. Câu dịch phải là câu mệnh lệnh ngắn, động từ đầu câu, mỗi câu một hành động: "Đưa nạn nhân ra nơi thoáng khí." "Rửa mắt bằng nước sạch trong vài phút, tháo kính áp tròng nếu dễ tháo." Không dùng câu bị động dài kiểu "nạn nhân cần được di chuyển tới khu vực có không khí trong lành". Thời gian, số phút rửa, khoảng cách cách ly lấy đúng theo bản gốc.
Phần "lưu ý cho bác sĩ" (notes to physician) trong mục 4 thường chứa thông tin chuyên môn như thuốc giải độc hay chỉ định điều trị triệu chứng. Phần này dịch chính xác theo thuật ngữ y khoa, giữ nguyên tên chất, không giản lược và không thêm bớt. Người dịch không đưa ra lời khuyên y tế; bản dịch chỉ chuyển đúng những gì nhà sản xuất đã ghi.
Ở mục 5, ngoài chất chữa cháy phù hợp và không phù hợp, cần dịch kỹ phần "nguy cơ đặc biệt" (ví dụ hơi nặng hơn không khí, lan dọc mặt đất tới nguồn lửa xa) và phần trang bị bảo hộ cho lính cứu hoả. Đây là thông tin đội chữa cháy cần để quyết định có tiếp cận hay không.
Quy trình dịch một bộ phiếu an toàn cho doanh nghiệp
Doanh nghiệp thường có hàng chục đến hàng trăm phiếu cần dịch, với nhiều câu lặp lại giữa các phiếu. Quy trình hợp lý giúp vừa nhất quán vừa giảm khối lượng:
- Thu thập phiếu bản mới nhất từ nhà cung cấp; ghi lại ngày sửa đổi và số phiên bản của từng phiếu.
- Lập bộ câu H, câu P và từ cảnh báo tiếng Việt theo văn bản hiện hành, dùng chung cho mọi phiếu.
- Dịch phần riêng của từng phiếu (mục 1, 3, 9, 11, 12, phần điền riêng của câu P).
- Người thứ hai dò mục 2, 4, 5, 6, 8 và mọi câu phủ định so với bản gốc.
- Bộ phận an toàn của doanh nghiệp rà mục 15 và đối chiếu yêu cầu trong nước.
- Khi nhà cung cấp phát hành phiếu sửa đổi, chỉ dịch phần thay đổi và cập nhật ngày sửa đổi trên bản tiếng Việt.
Dịch Việt nhận dịch phiếu an toàn hoá chất theo bộ câu chuẩn với vòng dò riêng cho các mục khẩn cấp; bạn có thể gửi yêu cầu qua mẫu đăng ký trên trang kèm danh sách phiếu và cặp ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
MSDS và SDS khác nhau thế nào?
MSDS là tên gọi cũ, cấu trúc không thống nhất giữa các nước. SDS là tên theo GHS với cấu trúc 16 mục cố định. Khi dịch một MSDS cũ, nên hỏi nhà cung cấp bản SDS mới nhất trước, vì nội dung phân loại có thể đã thay đổi.
Có được dịch tự do câu H và câu P không?
Không nên. Mỗi mã H và P ứng với một câu chuẩn; nên dùng bộ câu tiếng Việt đã chuẩn hoá trong văn bản hiện hành để mọi phiếu thống nhất. Tự dịch mỗi phiếu một kiểu làm người lao động khó nhận ra cùng một cảnh báo.
Phiếu an toàn dịch từ bản châu Âu có dùng được ở Việt Nam không?
Bản dịch giúp người lao động hiểu nội dung, nhưng phân loại và thông tin pháp quy có thể khác yêu cầu trong nước. Doanh nghiệp cần rà soát theo quy định hiện hành về hoá chất, nhất là mục 2 và mục 15, trước khi sử dụng chính thức.
Tên hoá chất trong mục 3 có cần dịch không?
Tên theo danh pháp quốc tế và số CAS giữ nguyên; có thể kèm tên tiếng Việt thông dụng nếu có. Số CAS là căn cứ nhận dạng chính xác nhất, không được sai một chữ số.
Có nên in riêng phần sơ cứu để dán ở khu vực làm việc không?
Nhiều doanh nghiệp làm vậy để người lao động tiếp cận nhanh. Bản in phải trích đúng nguyên văn từ phiếu đã dịch và kiểm duyệt, không viết tắt hay diễn đạt lại, và phải cập nhật khi phiếu gốc được sửa đổi.
Một chất vừa có ký hiệu Nguy hiểm vừa có Cảnh báo thì ghi thế nào?
Theo nguyên tắc GHS, khi một sản phẩm có nhiều loại nguy hại, nhãn chỉ dùng một từ cảnh báo là từ ở mức cao hơn, tức "Nguy hiểm". Bản dịch theo đúng từ cảnh báo mà bản gốc đã chọn, không tự thêm.
