Dịch bản vẽ kỹ thuật là dịch phần chữ trên bản vẽ — khung tên, ghi chú chung, chú thích chi tiết, bảng thống kê vật liệu, ký hiệu viết tắt — mà không đụng tới hình học: không dời nét, không đổi kích thước, không đổi tỷ lệ. Cách làm chuẩn là dịch trực tiếp trên tệp CAD gốc, giữ nguyên lớp, khối và vị trí, để kỹ sư cầm bản dịch ra công trường dùng được ngay.
Phần khó của dịch bản vẽ là không gian chật và quy ước dày: câu tiếng Việt thường dài hơn tiếng Anh và dài hơn nhiều so với chữ Hán, ghi chú bị viết tắt tối đa, mác vật liệu theo tiêu chuẩn nước ngoài không có tương đương một đối một với tiêu chuẩn Việt Nam. Bài này đi qua cách chuẩn bị tệp, xử lý chữ trên bản vẽ, những thứ tuyệt đối không tự quy đổi, và cách kiểm bản dịch trước khi phát hành.
Trên bản vẽ có gì cần dịch và cách xử lý
Một bộ bản vẽ thi công có thể có hàng trăm tờ. Không phải mọi chữ trên đó đều cần dịch, và mỗi loại chữ có cách xử lý riêng.
| Thành phần | Có dịch không | Lưu ý |
|---|---|---|
| Khung tên | Dịch tên dự án, tên bản vẽ, vai trò (thiết kế, kiểm tra, chủ trì) | Giữ nguyên số hiệu bản vẽ, số lần sửa đổi, ngày, tỷ lệ; tên người giữ nguyên |
| Ghi chú chung (general notes) | Dịch đầy đủ | Phần nặng nội dung nhất: tiêu chuẩn áp dụng, vật liệu, lớp bảo vệ cốt thép, dung sai |
| Chú thích chi tiết, nhãn cấu kiện | Dịch | Giữ ký hiệu cấu kiện (C1, D2, S3…) và đường dẫn chú thích đúng vị trí |
| Bảng thống kê vật liệu, cửa, thiết bị | Dịch tên cột và mô tả | Giữ nguyên mã, số lượng, kích thước; không gộp dòng |
| Ký hiệu, viết tắt | Dịch bảng giải thích viết tắt | Trên hình có thể giữ viết tắt gốc nếu có bảng giải thích đi kèm |
| Đám mây sửa đổi và ghi chú sửa đổi | Dịch | Giữ đúng số sửa đổi; đây là thông tin pháp lý về phiên bản |
Trước khi báo giá, bên dịch thường lọc bỏ chữ trùng lặp (ví dụ cùng một ghi chú lặp trên năm mươi tờ) và đếm khối lượng thực. Gửi tệp CAD gốc thay vì PDF giúp việc này chính xác và rẻ hơn nhiều so với đếm thủ công trên bản in.
Dịch trên tệp CAD: những gì làm và không làm
Làm trên tệp gốc, không vẽ lại. Bản vẽ được dịch bằng cách trích chữ từ tệp CAD, dịch, rồi đưa trở lại đúng đối tượng chữ ban đầu. Cách này giữ nguyên mọi nét vẽ. Dịch trên PDF rồi dán đè chữ lên là phương án cuối cùng khi không có tệp gốc, và bản kết quả khó sửa về sau.
Chữ dài ra thì xử lý bằng chữ, không bằng hình. Câu tiếng Việt dài hơn, nhất là khi dịch từ tiếng Trung. Cách xử lý chấp nhận được là ngắt dòng, giảm cỡ chữ trong giới hạn đọc được, hoặc dùng viết tắt tiếng Việt đã thống nhất kèm bảng giải thích. Không dời đường kích thước, không co giãn khung để vừa chữ.
Phông chữ phải hiển thị được tiếng Việt. Nhiều tệp CAD dùng phông nét đơn đặc thù của phần mềm vẽ, vốn không có dấu tiếng Việt; chữ dịch đưa vào sẽ hiện thành dấu hỏi hoặc ký tự lạ. Cần thống nhất với bên thiết kế một phông hiển thị được tiếng Việt và kiểm bằng cách mở tệp trên máy khác trước khi giao.
Song ngữ hay đơn ngữ là quyết định của chủ đầu tư. Với dự án có nhà thầu nước ngoài, bản vẽ song ngữ (chữ gốc ở trên, tiếng Việt ở dưới) giúp hai bên cùng đọc một tờ. Nhược điểm là chật. Phương án đơn ngữ gọn hơn nhưng mỗi bên phải giữ một bộ riêng và dễ lệch phiên bản. Nên chốt từ đầu, vì đổi giữa chừng tốn gần như dịch lại.
Những thứ tuyệt đối không tự quy đổi
Đây là nhóm lỗi nguy hiểm nhất: người dịch có ý tốt muốn "Việt hoá" cho dễ hiểu, nhưng thay đổi một con số kỹ thuật là thay đổi thiết kế. Ví dụ dưới đây là các trường hợp hay gặp.
| Nội dung trên bản vẽ gốc | Sai lầm hay gặp | Cách dịch đúng |
|---|---|---|
| Cường độ bê tông ghi theo cường độ mẫu trụ của tiêu chuẩn nước ngoài | Đổi sang "mác" hoặc "cấp độ bền" của Việt Nam theo bảng tra trên mạng | Giữ nguyên ký hiệu và giá trị gốc; nếu cần tương đương, kỹ sư thiết kế quyết định và ghi chú riêng |
| Mác thép cốt theo tiêu chuẩn ASTM, JIS hay GB | Thay bằng mác thép Việt Nam "tương đương" | Giữ nguyên mác gốc; các mác không tương đương một đối một về giới hạn chảy và yêu cầu dẻo |
| Kích thước theo inch, feet | Tự đổi sang milimét và làm tròn | Giữ nguyên đơn vị gốc; nếu chủ đầu tư yêu cầu song song, ghi giá trị quy đổi trong ngoặc và đánh dấu là tham khảo |
| Cao độ ±0.000 và cao độ tuyệt đối | Nhầm hai hệ cao độ khi dịch ghi chú | Dịch rõ "cao độ hoàn thiện sàn tầng 1 quy ước ±0.000" và giữ nguyên mốc tham chiếu |
| Tiêu chuẩn viện dẫn trong ghi chú chung | Thay bằng TCVN "tương ứng" | Giữ nguyên số hiệu tiêu chuẩn gốc; việc áp dụng tiêu chuẩn nào là quyết định thiết kế |
Nguyên tắc chung: người dịch chuyển ngôn ngữ, không chuyển hệ tiêu chuẩn. Nếu nhận thấy chỗ mâu thuẫn (ghi chú nói một mác thép, bảng thống kê nói mác khác), người dịch ghi chú và hỏi, không tự chọn một bên.
Viết tắt và hình chiếu: chỗ người không làm nghề hay vấp
Bản vẽ tiếng Anh dùng dày đặc viết tắt: TYP. (điển hình, áp dụng cho các vị trí tương tự), U.N.O. (trừ khi có ghi chú khác), EQ. (chia đều), NTS (không theo tỷ lệ), FFL (cao độ hoàn thiện sàn), C/C hoặc @ (khoảng cách tim đến tim). Dịch sai "TYP." thành "loại" hay bỏ qua "U.N.O." làm thay đổi phạm vi áp dụng của cả một chi tiết. Bản vẽ tiếng Trung lại có hệ viết tắt và ký hiệu riêng theo tiêu chuẩn vẽ của Trung Quốc; người dịch cần quen chính hệ ký hiệu đó, không chỉ biết tiếng Trung.
Một điểm ít người để ý là phép chiếu: bản vẽ cơ khí theo hệ châu Âu và Việt Nam thường dùng phép chiếu góc thứ nhất, còn bản vẽ theo thói quen Mỹ dùng phép chiếu góc thứ ba; ký hiệu phép chiếu nằm trong khung tên. Người dịch không đổi hình, nhưng khi dịch chú thích như "view from left" phải hiểu đúng hệ chiếu để không gắn nhầm tên hình chiếu.
Cách làm ổn định là lập một bảng viết tắt song ngữ cho dự án ngay từ những tờ đầu, duyệt với kỹ sư, rồi đính kèm bảng này vào bộ bản vẽ dịch.
Kiểm bản vẽ dịch trước khi phát hành
Bản vẽ dịch phải qua kiểm cả về ngôn ngữ lẫn về hình. Một quy trình kiểm tối thiểu:
- So từng tờ bản dịch với bản gốc ở chế độ chồng lớp hoặc in đè, xác nhận không có nét, kích thước, ký hiệu nào bị dời hoặc mất.
- Kiểm khung tên: số hiệu bản vẽ, số sửa đổi, ngày, tỷ lệ giữ nguyên; tên bản vẽ dịch thống nhất với danh mục bản vẽ.
- Kiểm mọi con số trong ghi chú chung và bảng thống kê bằng cách đối chiếu từng dòng.
- Kiểm phông chữ hiển thị đúng dấu tiếng Việt trên máy khác và khi xuất PDF.
- Kỹ sư cùng chuyên ngành (kết cấu, kiến trúc, cơ điện) đọc ghi chú chung và chi tiết điển hình, đánh dấu chỗ dùng từ lạ nghề.
- Đối chiếu thuật ngữ với thuyết minh thiết kế và chỉ dẫn kỹ thuật của cùng dự án để ba tài liệu dùng chung một cách gọi.
Với bản vẽ kết cấu, bước kiểm của kỹ sư là bắt buộc trên thực tế. Một chữ "không" bị mất trong ghi chú "không được cắt cốt thép tại vùng nút" là đủ để gây hậu quả.
Chiều ngược lại: bản vẽ Việt Nam cho tư vấn và nhà thầu nước ngoài
Khi dự án có tư vấn giám sát, nhà thầu hoặc nhà đầu tư nước ngoài, bản vẽ và hồ sơ thiết kế Việt Nam cần dịch sang tiếng Anh, tiếng Hàn, tiếng Nhật hay tiếng Trung. Chiều này có những cái bẫy riêng. Thuật ngữ xây dựng tiếng Việt có khác biệt vùng miền: "dầm" và "đà", "sênô" và "máng xối", "cốt" (hay viết "cos") là cách gọi cao độ quen dùng trên công trường. Người dịch phải nhận ra các biến thể này là cùng một cấu kiện và dịch thống nhất.
Cách ghi cấp bê tông theo "mác" hoặc "cấp độ bền", ký hiệu thép theo tiêu chuẩn Việt Nam, số hiệu TCVN và quy chuẩn QCVN đều phải giữ nguyên ký hiệu gốc và có thể kèm giải nghĩa ngắn lần đầu, không đổi sang hệ của nước người đọc. Tên cơ quan phê duyệt, tên thủ tục như thẩm định thiết kế, cấp phép xây dựng nên dịch theo cách mô tả chức năng kèm tên gốc, vì người đọc nước ngoài không có khái niệm tương đương chính xác. Địa chỉ dự án dùng đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp năm 2025; nếu hồ sơ pháp lý cũ còn ghi tên cũ, giữ nguyên trong tài liệu gốc được dịch và ghi chú tên mới khi khách hàng yêu cầu.
Thuyết minh, chỉ dẫn kỹ thuật và chuẩn bị khi đặt dịch
Bản vẽ hiếm khi đi một mình. Đi kèm thường có thuyết minh thiết kế, chỉ dẫn kỹ thuật (specifications), bảng khối lượng và hồ sơ tính toán. Thuật ngữ trong các tài liệu này phải thống nhất với bản vẽ: nếu bản vẽ gọi một cấu kiện là "dầm biên" thì chỉ dẫn kỹ thuật không gọi là "dầm bo". Cách tốt nhất là dịch thuyết minh và ghi chú chung trước, chốt thuật ngữ, rồi mới dịch hàng loạt bản vẽ.
Khi đặt dịch, nên gửi: tệp CAD gốc kèm các tệp tham chiếu ngoài và phông chữ đi kèm, danh mục bản vẽ, thuyết minh, bảng thuật ngữ dự án nếu có, và yêu cầu song ngữ hay đơn ngữ. Với dự án chia nhiều đợt phát hành, ghi rõ số sửa đổi để bên dịch chỉ dịch phần thay đổi. Dịch Việt nhận dịch bản vẽ trên tệp CAD với người dịch có nền kỹ thuật xây dựng và vòng kiểm hình; bạn có thể gửi yêu cầu qua mẫu đăng ký trên trang kèm loại bản vẽ và cặp ngôn ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Không có tệp CAD, chỉ có PDF thì dịch được không?
Được, nhưng chậm hơn và kết quả khó sửa. Bên dịch phải trích chữ từ PDF, dịch rồi đặt chữ mới đè lên vị trí cũ, hoặc làm bảng chú giải đi kèm. Nếu có thể, hãy xin tệp CAD gốc từ bên thiết kế.
Có nên đổi đơn vị inch sang milimét khi dịch không?
Không tự đổi. Đơn vị là một phần của thiết kế; làm tròn khi quy đổi có thể làm sai lắp ghép. Nếu chủ đầu tư cần giá trị milimét để tham khảo, ghi trong ngoặc và đánh dấu rõ là quy đổi tham khảo.
Bản vẽ tiếng Trung dịch sang tiếng Việt khó hơn tiếng Anh ở đâu?
Chữ Hán rất gọn nên câu tiếng Việt dài ra nhiều lần, gây chật chỗ. Bản vẽ tiếng Trung cũng dùng hệ ký hiệu và tiêu chuẩn vẽ riêng, mác vật liệu theo tiêu chuẩn Trung Quốc. Người dịch cần quen cả tiếng lẫn hệ ký hiệu đó.
Ai chịu trách nhiệm nếu bản vẽ dịch sai dẫn tới thi công sai?
Trách nhiệm phụ thuộc hợp đồng giữa các bên. Về nguyên tắc, bản vẽ gốc do đơn vị thiết kế chịu trách nhiệm; bản dịch phải đúng bản gốc và được kỹ sư kiểm trước khi phát hành. Nên quy định rõ bản ngôn ngữ nào có giá trị ưu tiên trong hợp đồng.
Có cần dịch cả bảng khối lượng không?
Nếu bảng khối lượng dùng để đấu thầu hoặc thanh toán với bên nói ngôn ngữ khác thì cần. Khi dịch, giữ nguyên mã hiệu công việc, đơn vị tính và số lượng, chỉ dịch phần mô tả, và đảm bảo mô tả khớp thuật ngữ với bản vẽ và chỉ dẫn kỹ thuật.
