Dịch tiêu chuẩn kỹ thuật là dịch một loại văn bản có ngữ pháp riêng: mỗi động từ tình thái mang một mức nghĩa vụ xác định, mỗi phụ lục được đánh dấu là bắt buộc hay chỉ để tham khảo, mỗi viện dẫn có ghi năm hoặc không ghi năm đều có hệ quả về phiên bản phải áp dụng. Bản dịch tốt giữ nguyên những tầng nghĩa đó, để kỹ sư, phòng thí nghiệm, bộ phận mua hàng đọc bản tiếng Việt mà vẫn biết chính xác yêu cầu nào là bắt buộc.
Doanh nghiệp Việt thường cần dịch tiêu chuẩn khi đối tác nước ngoài yêu cầu sản phẩm đạt một tiêu chuẩn ASTM, EN, JIS hay GB mà chưa có bản TCVN tương đương, hoặc khi cần đào tạo nội bộ. Trước khi dịch, cần hỏi hai câu: tiêu chuẩn này đã có bản tiếng Việt chính thức chưa, và việc dịch có vướng bản quyền không. Bài này trả lời cả hai và đi vào kỹ thuật dịch.
Shall, should, may, can: bốn chữ quyết định nghĩa vụ
Quy tắc soạn thảo của ISO và IEC (ISO/IEC Directives, Part 2) quy định rõ nghĩa của các động từ tình thái trong tiêu chuẩn. Các tổ chức tiêu chuẩn khác dùng quy ước tương tự, dù không hoàn toàn giống nhau. Bảng dưới là cách dịch thường được dùng trong các TCVN chấp nhận tiêu chuẩn quốc tế.
| Từ gốc | Loại điều khoản | Cách dịch thường dùng | Không dịch thành |
|---|---|---|---|
| shall / shall not | Yêu cầu bắt buộc | phải / không được | "sẽ" (biến yêu cầu thành dự báo) |
| should / should not | Khuyến nghị | nên / không nên | "phải" (biến khuyến nghị thành bắt buộc) |
| may / need not | Cho phép | được phép / không cần | "có thể" theo nghĩa khả năng |
| can / cannot | Khả năng, năng lực | có thể / không thể | "được phép" |
Sai lầm phổ biến nhất là dịch "shall" thành "sẽ" theo phản xạ tiếng Anh phổ thông. Câu "The specimen shall be conditioned for 24 h" dịch thành "mẫu sẽ được ổn định 24 giờ" nghe như mô tả, người đọc không nhận ra đây là yêu cầu bắt buộc. Dịch đúng là "mẫu phải được ổn định trong 24 h". Tương tự, nhầm "may" (cho phép) với "can" (khả năng) làm thay đổi phạm vi lựa chọn mà tiêu chuẩn trao cho người áp dụng.
Cấu trúc tiêu chuẩn: phần quy định và phần tham khảo
Phạm vi áp dụng. Điều đầu tiên nói tiêu chuẩn áp dụng cho cái gì và không áp dụng cho cái gì. Dịch lệch phạm vi là áp sai tiêu chuẩn cho sản phẩm. Câu loại trừ ("This standard does not apply to…") phải được dịch rõ ràng, không gộp vào câu trước.
Tài liệu viện dẫn. Danh sách tiêu chuẩn khác mà tiêu chuẩn này cần để áp dụng. Quy ước quan trọng: viện dẫn có ghi năm nghĩa là chỉ áp dụng đúng phiên bản đó; viện dẫn không ghi năm nghĩa là áp dụng phiên bản mới nhất, kể cả sửa đổi. Câu dẫn giải thích quy ước này phải được dịch đủ, và số hiệu, năm của từng tiêu chuẩn viện dẫn giữ nguyên tuyệt đối.
Thuật ngữ và định nghĩa. Định nghĩa trong tiêu chuẩn có giá trị trong phạm vi tiêu chuẩn đó, có thể khác nghĩa thông dụng. Bản dịch phải dùng đúng thuật ngữ đã định nghĩa ở mọi chỗ xuất hiện về sau, kể cả khi một từ khác nghe tự nhiên hơn.
Phụ lục quy định và phụ lục tham khảo. "Normative annex" là phụ lục quy định, có giá trị bắt buộc như thân tiêu chuẩn; "informative annex" là phụ lục tham khảo. Dịch hai nhãn này lẫn nhau là thay đổi nghĩa vụ của người áp dụng. Tương tự, "NOTE" và "EXAMPLE" trong tiêu chuẩn ISO chỉ có giá trị thông tin, không chứa yêu cầu; bản dịch giữ nhãn "CHÚ THÍCH", "VÍ DỤ" để người đọc phân biệt.
Bản quyền tiêu chuẩn: điều cần biết trước khi đặt dịch
Tiêu chuẩn của ISO, IEC, ASTM, các tổ chức tiêu chuẩn châu Âu, Nhật Bản, Trung Quốc đều là tác phẩm có bản quyền; tổ chức ban hành bán bản gốc và kiểm soát việc dịch, phát hành bản dịch. Việc doanh nghiệp mua bản gốc hợp pháp rồi dịch cho mục đích sử dụng nội bộ thường được xem là khác với việc dịch rồi phân phối ra ngoài, nhưng giới hạn cụ thể nằm trong điều khoản giấy phép của từng tổ chức và pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành. Trước khi dịch, doanh nghiệp nên đọc điều kiện sử dụng đi kèm bản đã mua hoặc hỏi tổ chức ban hành, và không phát hành bản dịch ra ngoài khi chưa được phép.
Ở Việt Nam, nhiều tiêu chuẩn quốc tế đã được chấp nhận thành TCVN, với mức độ tương đương được ghi rõ: tương đương hoàn toàn, có sửa đổi, hoặc không tương đương. Nếu đã có TCVN tương đương hoàn toàn và còn hiệu lực, dùng bản TCVN thường là lựa chọn hợp lý hơn dịch lại. Nếu TCVN chấp nhận một phiên bản cũ hơn bản đối tác yêu cầu, cần đối chiếu phần khác biệt chứ không mặc nhiên coi là giống nhau. Việc tra cứu tình trạng hiệu lực nên làm qua cơ quan tiêu chuẩn quốc gia.
Hiểu lầm hay gặp khi dịch và dùng bản dịch tiêu chuẩn
Những hiểu lầm sau thường dẫn tới việc áp sai yêu cầu dù bản dịch về câu chữ không có lỗi rõ ràng.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Bản dịch tiêu chuẩn có giá trị như bản gốc | Bản dịch nội bộ chỉ hỗ trợ đọc hiểu; khi có tranh chấp hoặc đánh giá chứng nhận, bản gốc (hoặc bản ngôn ngữ chính thức) là căn cứ |
| ASTM và EN cùng tên phép thử thì cùng phương pháp | Cùng tên có thể khác kích thước mẫu, điều kiện ổn định, cách tính kết quả; mỗi tiêu chuẩn dịch theo đúng văn bản của nó |
| Dấu thập phân giữ như bản gốc | Tiêu chuẩn ISO dùng dấu phẩy thập phân, ASTM dùng dấu chấm; bản tiếng Việt dùng dấu phẩy, phải đổi dấu nhất quán mà không đổi giá trị |
| Đơn vị trong ngoặc là thông tin phụ | Một số tiêu chuẩn Mỹ nêu cả SI và inch-pound, và quy định hệ nào được coi là chuẩn; câu quy định này phải dịch đầy đủ |
| Tiêu chuẩn mới nhất luôn là cái phải áp dụng | Hợp đồng hoặc viện dẫn có ghi năm có thể yêu cầu đúng một phiên bản cũ; bản dịch phải ghi rõ phiên bản |
Điểm chung của các hiểu lầm này là coi tiêu chuẩn như tài liệu kỹ thuật thông thường. Thực ra tiêu chuẩn gần với văn bản pháp lý hơn: cấu trúc và từ ngữ được thiết kế để phân định nghĩa vụ.
Phương pháp thử: công thức, ký hiệu và thuật ngữ đo lường
Công thức và ký hiệu giữ nguyên. Ký hiệu đại lượng trong công thức, chỉ số dưới, đơn vị và cách viết số mũ không dịch. Chỉ dịch phần giải thích ký hiệu bên dưới công thức ("trong đó: m là khối lượng mẫu, tính bằng gam"). Dịch nhầm thứ tự giải thích làm ký hiệu này mang nghĩa của ký hiệu kia, và lỗi kiểu này rất khó phát hiện khi đọc lướt.
Thuật ngữ đo lường có bộ chuẩn riêng. Bộ tiêu chuẩn ISO 5725 phân biệt trueness, precision và accuracy, thường dịch là độ đúng, độ chụm và độ chính xác; repeatability và reproducibility là độ lặp lại và độ tái lập. Nếu dịch cả ba khái niệm đầu thành "độ chính xác", phần đánh giá kết quả của phương pháp thử mất hết ý nghĩa. Thuật ngữ về độ không đảm bảo đo cũng nên theo cách dùng trong các TCVN tương đương đã ban hành.
Quy tắc làm tròn và báo cáo kết quả. Nhiều tiêu chuẩn quy định làm tròn tới bao nhiêu chữ số, lấy trung bình của bao nhiêu mẫu, khi nào loại một kết quả. Những câu này ngắn nhưng quyết định kết quả cuối cùng mà phòng thí nghiệm báo cho khách hàng; bản dịch phải giữ đúng từng điều kiện, kể cả các cụm như "not less than", "not more than", "at least", "up to and including".
Tiêu chuẩn Trung Quốc và Nhật Bản: điểm riêng khi dịch
Tiêu chuẩn quốc gia Trung Quốc (GB) có phân biệt tiêu chuẩn bắt buộc và tiêu chuẩn khuyến nghị ngay ở ký hiệu: GB là bắt buộc, GB/T là khuyến nghị. Bản dịch phải giữ nguyên ký hiệu này trong số hiệu, vì đó là thông tin về tính bắt buộc của cả văn bản. Ngôn ngữ trong GB cũng có hệ từ tình thái riêng tương ứng với "phải", "nên", "có thể"; người dịch cần nắm hệ quy ước này của tiêu chuẩn Trung Quốc thay vì dịch theo nghĩa thông dụng của từng chữ.
Tiêu chuẩn công nghiệp Nhật Bản (JIS) thường có bản tiếng Anh do tổ chức tiêu chuẩn Nhật phát hành cho một số tiêu chuẩn; khi có, nên đối chiếu, nhưng cần lưu ý bản tiếng Nhật là bản chính thức. Thuật ngữ vật liệu theo JIS (mác thép, mác nhôm) giữ nguyên ký hiệu gốc. Với cả GB và JIS, phần lớn rủi ro nằm ở việc người dịch giỏi tiếng nhưng không quen văn phong tiêu chuẩn, nên vòng duyệt của kỹ sư dùng tiêu chuẩn đó hằng ngày là cần thiết.
Quy trình dịch một tiêu chuẩn cho doanh nghiệp
Một quy trình thực tế, áp dụng được cho cả tiêu chuẩn sản phẩm lẫn tiêu chuẩn phương pháp thử:
- Xác định chính xác số hiệu, năm ban hành, sửa đổi kèm theo; kiểm đã có TCVN tương đương còn hiệu lực chưa.
- Kiểm điều kiện bản quyền của bản đã mua; xác định bản dịch chỉ dùng nội bộ.
- Chốt bảng ánh xạ động từ tình thái và thuật ngữ đã định nghĩa trước khi dịch thân văn bản.
- Dịch giữ nguyên đánh số điều, khoản, bảng, hình, công thức; không gộp hay tách điều.
- Kỹ sư hoặc kỹ thuật viên phòng thí nghiệm dùng tiêu chuẩn đó đọc duyệt, nhất là phần phương pháp thử và cách tính kết quả.
- Ghi trên trang đầu bản dịch: tên, số hiệu, năm của bản gốc, ghi chú "bản dịch tham khảo nội bộ, bản gốc là căn cứ".
Dịch Việt nhận dịch tiêu chuẩn kỹ thuật cho mục đích nội bộ khi khách hàng đã có bản gốc hợp pháp, với người dịch quen văn phong tiêu chuẩn và vòng duyệt kỹ thuật. Bạn có thể gửi yêu cầu qua mẫu đăng ký trên trang, ghi rõ số hiệu tiêu chuẩn và mục đích sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Có được dịch tiêu chuẩn ISO đã mua để dùng trong công ty không?
Điều đó phụ thuộc điều khoản giấy phép đi kèm bản đã mua và pháp luật sở hữu trí tuệ hiện hành. Thông thường việc phân phối bản dịch ra ngoài bị hạn chế. Doanh nghiệp nên đọc điều kiện sử dụng hoặc hỏi tổ chức bán tiêu chuẩn trước khi dịch.
TCVN tương đương hoàn toàn với ISO có cần đối chiếu bản gốc không?
Nếu TCVN chấp nhận đúng phiên bản ISO mà đối tác yêu cầu và còn hiệu lực, thường dùng được trực tiếp. Nếu đối tác yêu cầu phiên bản mới hơn, phải đối chiếu phần khác biệt. Luôn kiểm năm ban hành của cả hai.
Shall trong hợp đồng và trong tiêu chuẩn có dịch giống nhau không?
Cả hai đều mang nghĩa nghĩa vụ và thường dịch là "phải" hoặc "có nghĩa vụ". Khác biệt là tiêu chuẩn có quy tắc soạn thảo định nghĩa rõ nghĩa của shall, should, may, can, còn hợp đồng thì do các bên tự quy ước. Trong cả hai trường hợp, không dịch shall thành "sẽ".
Phần CHÚ THÍCH trong tiêu chuẩn có bắt buộc không?
Theo quy tắc soạn thảo của ISO và IEC, chú thích và ví dụ trong thân tiêu chuẩn chỉ mang tính thông tin, không chứa yêu cầu. Vì vậy bản dịch phải giữ đúng nhãn để người đọc phân biệt với điều khoản bắt buộc.
Bản dịch tiêu chuẩn có dùng để đánh giá chứng nhận được không?
Bản dịch nội bộ hỗ trợ nhân viên hiểu và áp dụng. Khi đánh giá chứng nhận hoặc giải quyết tranh chấp, căn cứ là bản gốc hoặc bản ngôn ngữ được tổ chức tiêu chuẩn công nhận. Nên ghi chú điều này ngay trên trang đầu bản dịch.
