Dịch báo cáo tài chính sang tiếng Anh là chuyển nguyên văn bộ báo cáo đã lập theo chuẩn mực kế toán Việt Nam (VAS) sang tiếng Anh: giữ đúng tên chỉ tiêu, mã số, số liệu, thuyết minh và ý kiến kiểm toán. Đây không phải việc chuyển đổi báo cáo sang chuẩn mực quốc tế (IFRS); số liệu không đổi, chỉ ngôn ngữ đổi.
Người đọc bản dịch thường là ngân hàng nước ngoài, bên mời thầu, nhà đầu tư hay đối tác đang thẩm định. Họ đọc để đánh giá năng lực tài chính, nên lỗi dịch ở đây có giá thật: một chỉ tiêu bị dịch bằng thuật ngữ IFRS có nghĩa khác, một con số âm mất dấu ngoặc, hay một ý kiến kiểm toán ngoại trừ bị dịch nhẹ đi đều có thể làm sai lệch quyết định của họ.
Bài dưới đây đi qua cấu trúc bộ báo cáo, các chỉ tiêu VAS khó dịch, quy ước số liệu và phần báo cáo kiểm toán, theo cách Dịch Việt vẫn kiểm trước khi giao bản dịch.
Dịch không phải chuyển đổi: ranh giới phải nói rõ với người đọc
Chuẩn mực kế toán Việt Nam được xây dựng có tham chiếu chuẩn mực quốc tế, nhưng nhiều nguyên tắc ghi nhận và trình bày khác nhau, và một số khoản mục chỉ có ở hệ thống Việt Nam. Vì thế, khi dịch, người dịch dùng thuật ngữ tiếng Anh gần nghĩa nhất, nhưng không được làm người đọc tưởng báo cáo đã lập theo IFRS. Câu "được lập theo các Chuẩn mực kế toán Việt Nam, Chế độ kế toán doanh nghiệp Việt Nam và các quy định pháp lý có liên quan" trong báo cáo phải được dịch đủ và rõ.
Chuyển đổi sang IFRS là công việc kế toán: điều chỉnh ghi nhận doanh thu, thuê tài sản, công cụ tài chính, đo lường giá trị hợp lý, rồi lập lại số liệu. Việc đó do kế toán hoặc công ty kiểm toán làm, không phải người dịch. Nếu bên nhận yêu cầu "báo cáo theo IFRS", bạn cần hỏi lại họ chấp nhận bản dịch báo cáo VAS kèm giải thích, hay thật sự cần báo cáo lập lại.
Cũng cần kiểm xem công ty kiểm toán đã phát hành sẵn bản tiếng Anh hay song ngữ chưa. Nhiều doanh nghiệp có vốn nước ngoài nhận báo cáo kiểm toán song ngữ ngay từ đầu. Khi đã có bản tiếng Anh do kiểm toán viên phát hành, nên dùng bản đó; bản dịch độc lập chỉ cần khi không có bản chính thức bằng tiếng Anh hoặc nơi nhận yêu cầu bản dịch có xác nhận.
Tên bốn báo cáo và cách dịch thường dùng
Bộ báo cáo tài chính năm của doanh nghiệp theo chế độ kế toán hiện hành gồm bốn phần chính, thường kèm ký hiệu mẫu. Bảng dưới là cách dịch tên báo cáo được dùng phổ biến trong các bản song ngữ của doanh nghiệp Việt Nam.
| Tên tiếng Việt | Cách dịch thường dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bảng cân đối kế toán | Balance sheet (hoặc Statement of financial position) | Chọn một cách và dùng thống nhất toàn bộ |
| Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh | Income statement | Tránh "Profit and loss account" nếu toàn bộ hồ sơ dùng thuật ngữ Mỹ |
| Báo cáo lưu chuyển tiền tệ | Cash flow statement | Ghi rõ phương pháp trực tiếp hay gián tiếp như bản gốc |
| Thuyết minh báo cáo tài chính | Notes to the financial statements | Phần dài nhất, nhiều thuật ngữ nhất |
| Báo cáo của Ban Giám đốc | Report of the Board of Management (hoặc of the Board of Directors) | Dịch theo cơ cấu thật của công ty |
| Báo cáo kiểm toán độc lập | Independent auditor's report | Giữ nguyên số hiệu báo cáo kiểm toán |
Các ký hiệu mẫu như B01-DN, B02-DN và cột "Mã số" (100, 110, 200…) nên giữ nguyên. Người đọc nước ngoài không cần hiểu ý nghĩa mã, nhưng mã giúp kiểm toán viên và chuyên viên phân tích đối chiếu bản dịch với bản gốc nhanh chóng.
Chỉ tiêu VAS khó dịch: không có bản tương đương một-một
Những chỉ tiêu dưới đây hay khiến bản dịch lệch nghĩa. Cách an toàn là dịch mô tả, đúng bản chất, và giữ thống nhất trong toàn bộ thuyết minh:
- Các khoản giảm trừ doanh thu (chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại): Revenue deductions, liệt kê đủ ba thành phần nếu bản gốc có.
- Doanh thu thuần về bán hàng và cung cấp dịch vụ: Net revenue from sales of goods and rendering of services; đừng rút thành "Net sales" nếu công ty có doanh thu dịch vụ đáng kể.
- Chi phí quản lý doanh nghiệp: General and administrative expenses; tránh dịch máy móc "enterprise management expenses".
- Quỹ đầu tư phát triển, quỹ khen thưởng, phúc lợi: khoản mục đặc thù Việt Nam, dịch mô tả (Investment and development fund; Bonus and welfare fund) và không ghép với khái niệm "reserves" theo IFRS.
- Lợi nhuận sau thuế chưa phân phối: Undistributed profit after tax (hoặc Retained earnings nếu cả bộ hồ sơ đã dùng từ này).
- Vốn góp của chủ sở hữu: Owners' contributed capital; với công ty cổ phần, bản gốc thường tách cổ phiếu phổ thông có quyền biểu quyết và cổ phiếu ưu đãi, phải dịch tách theo.
- Dự phòng phải thu ngắn hạn khó đòi: Provision for doubtful short-term receivables; giữ đúng phân loại ngắn hạn, dài hạn.
- Chi phí xây dựng cơ bản dở dang: Construction in progress.
Nguyên tắc chung: khi chọn một thuật ngữ, ghi vào bảng thuật ngữ của dự án và dùng lại cho cả báo cáo, thuyết minh, báo cáo ban giám đốc và thư giải trình. Người đọc thẩm định sẽ ghép các con số từ nhiều trang; tên gọi lệch nhau khiến họ không chắc đó là cùng một khoản.
Số liệu: dấu phân cách, số âm, đơn vị và cột so sánh
Đổi dấu phân cách theo quy ước tiếng Anh. Bản gốc tiếng Việt viết 1.250.000.000; bản tiếng Anh viết 1,250,000,000. Đây là thay đổi về định dạng, không phải thay đổi số liệu, và phải làm nhất quán toàn bộ. Bảng tính kèm báo cáo nên đổi bằng định dạng ô chứ không gõ lại số, để tránh sai một chữ số.
Giữ nguyên cách thể hiện số âm. Báo cáo Việt Nam thường đặt số âm trong ngoặc đơn. Người dịch giữ ngoặc, không đổi thành dấu trừ ở chỗ này và để nguyên ngoặc ở chỗ khác.
Ghi rõ đơn vị tính. Nếu bản gốc ghi "Đơn vị tính: VND" hoặc "triệu đồng", bản dịch phải ghi tương ứng ở cùng vị trí. Một bảng không có đơn vị là lỗ hổng lớn với người đọc nước ngoài.
Giữ cột năm nay và năm trước. Cột "Số cuối năm, số đầu năm" hay "Năm nay, năm trước" dịch là Ending balance, Beginning balance hoặc Current year, Prior year. Không bỏ cột so sánh dù có vẻ thừa.
Không làm tròn, không tính lại. Nếu bản gốc có sai lệch cộng dồn do làm tròn, bản dịch giữ nguyên. Người dịch phát hiện sai sót số học thì báo khách bằng ghi chú riêng, không tự sửa trong bản dịch.
Thuyết minh và báo cáo của ban giám đốc: phần chữ nhiều nhất
Bốn bảng số chiếm vài trang, còn thuyết minh có thể chiếm phần lớn bộ báo cáo. Đây là nơi doanh nghiệp trình bày đặc điểm hoạt động, kỳ kế toán, chuẩn mực áp dụng, chính sách ghi nhận doanh thu, hàng tồn kho, khấu hao tài sản cố định, các khoản vay, cam kết thuê, bên liên quan và sự kiện sau ngày kết thúc kỳ. Với người thẩm định, thuyết minh quan trọng hơn bảng số vì nó cho biết con số được tạo ra như thế nào.
Câu văn trong thuyết minh có văn phong kế toán khá cố định, ví dụ "được ghi nhận theo giá gốc", "được xác định theo phương pháp bình quân gia quyền", "được trích lập khi có bằng chứng khách quan". Người dịch cần dùng đúng cụm tương ứng quen thuộc với người đọc tài chính (recognised at cost, determined using the weighted average method), không diễn giải theo kiểu văn xuôi. Một chính sách kế toán dịch lỏng có thể khiến người đọc hiểu sai phương pháp, và từ đó hiểu sai cả số liệu.
Phần giao dịch với bên liên quan cần dịch tên các bên đúng như tên đăng ký của họ và giữ nguyên mối quan hệ được nêu (công ty mẹ, công ty con, cùng chủ sở hữu, thành viên quản lý chủ chốt). Phần nợ vay cần giữ đúng tên bên cho vay, loại tài sản bảo đảm, kỳ hạn. Báo cáo của ban giám đốc có các câu cam kết về trách nhiệm lập báo cáo; dịch đủ ý, không rút gọn, vì đây là lời tuyên bố có giá trị trách nhiệm.
Ý kiến kiểm toán: dịch sai mức độ là sai bản chất
Báo cáo kiểm toán là phần người thẩm định đọc kỹ nhất. Bốn loại ý kiến có mức độ khác nhau rõ rệt, và mỗi loại có thuật ngữ chuẩn trong tiếng Anh theo chuẩn mực kiểm toán quốc tế.
| Ý kiến trong bản gốc | Thuật ngữ tiếng Anh | Ý nghĩa cho người đọc |
|---|---|---|
| Ý kiến chấp nhận toàn phần | Unmodified (unqualified) opinion | Báo cáo trình bày trung thực và hợp lý trên các khía cạnh trọng yếu |
| Ý kiến ngoại trừ | Qualified opinion | Có vấn đề trọng yếu nhưng không lan toả |
| Ý kiến trái ngược | Adverse opinion | Báo cáo sai lệch trọng yếu và lan toả |
| Từ chối đưa ra ý kiến | Disclaimer of opinion | Kiểm toán viên không thu thập đủ bằng chứng |
| Đoạn "Vấn đề cần nhấn mạnh" | Emphasis of matter | Không làm thay đổi ý kiến, chỉ lưu ý người đọc |
Đoạn "Cơ sở của ý kiến ngoại trừ" phải dịch đủ từng câu, không tóm tắt. Đây là nơi nêu chính xác vấn đề kiểm toán viên không đồng ý hoặc không kiểm được, và người thẩm định cần đọc nguyên văn. Làm nhẹ câu chữ ở đây, dù vô tình, là làm sai lệch thông tin tài chính.
Quy trình dịch một bộ báo cáo tài chính
Một bộ báo cáo đã kiểm toán có thể dài vài chục trang, nhiều bảng. Làm theo thứ tự dưới đây giúp giảm sai sót và rút ngắn vòng chỉnh sửa:
- Xác định mục đích và nơi nhận: ngân hàng, bên mời thầu hay nhà đầu tư; cần bản dịch có xác nhận, có chứng thực hay không.
- Kiểm có bản tiếng Anh chính thức của kiểm toán viên hay không; nếu có thì dùng, không dịch lại.
- Lấy file mềm của báo cáo (Word, Excel) thay vì chỉ bản scan, để giữ nguyên số liệu và bảng.
- Lập bảng thuật ngữ cho các chỉ tiêu, chức danh, tên công ty, tên bên liên quan trước khi dịch phần thuyết minh.
- Dịch phần chữ, đổi định dạng số bằng công cụ, rồi đối chiếu tổng cộng từng bảng với bản gốc.
- Người thứ hai có kiến thức kế toán đọc lại thuyết minh và báo cáo kiểm toán.
- Gửi khách duyệt các thuật ngữ còn lựa chọn (vd Balance sheet hay Statement of financial position) trước khi chốt.
Nếu cần bản dịch báo cáo tài chính cho một bộ hồ sơ cụ thể, bạn có thể để lại thông tin trong mẫu đăng ký, kèm mục đích sử dụng và nơi nhận để được tư vấn hình thức phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Có cần dịch toàn bộ thuyết minh không hay chỉ bốn bảng chính?
Tuỳ nơi nhận. Ngân hàng và nhà đầu tư thường cần cả thuyết minh vì đó là nơi giải thích chính sách kế toán, nợ vay, bên liên quan và các cam kết. Một số bên mời thầu chỉ cần bảng cân đối và kết quả kinh doanh. Hãy hỏi rõ trước, vì thuyết minh thường chiếm phần lớn khối lượng dịch.
Báo cáo tài chính chưa kiểm toán dịch có giá trị không?
Bản dịch phản ánh đúng văn bản gốc, nên giá trị của nó bằng giá trị bản gốc. Nếu nơi nhận yêu cầu báo cáo đã kiểm toán, dịch báo cáo nội bộ không thay được. Bản dịch cần ghi rõ tình trạng chưa kiểm toán như bản gốc, không để người đọc hiểu nhầm.
Có nên dùng thuật ngữ IFRS cho dễ hiểu với nhà đầu tư nước ngoài?
Chỉ khi thuật ngữ đó mô tả đúng bản chất khoản mục theo VAS. Với khoản mục đặc thù Việt Nam như các quỹ trích từ lợi nhuận, nên dịch mô tả. Dùng thuật ngữ IFRS cho khái niệm khác nghĩa dễ khiến người đọc áp nguyên tắc IFRS lên số liệu VAS và kết luận sai.
Dịch báo cáo quyết toán thuế có giống dịch báo cáo tài chính không?
Khác mục đích và cấu trúc. Tờ khai quyết toán thuế theo mẫu của cơ quan thuế, có chỉ tiêu điều chỉnh giữa lợi nhuận kế toán và thu nhập chịu thuế. Người dịch cần hiểu sự khác biệt này để không dùng chung tên chỉ tiêu, và không tự diễn giải số thuế.
Đơn vị tiền có phải quy đổi sang đô la Mỹ không?
Bản dịch giữ nguyên đơn vị tiền của báo cáo. Nếu nơi nhận cần số liệu quy đổi, đó là một bảng tính riêng do kế toán lập, ghi rõ tỷ giá và ngày áp dụng, không trộn vào bản dịch báo cáo tài chính.
Bao lâu thì nên làm bản dịch mới?
Mỗi năm tài chính là một bộ báo cáo mới, nên cần bản dịch mới. Bảng thuật ngữ của năm trước giúp năm sau làm nhanh hơn và nhất quán hơn, nên hãy lưu lại cùng bản dịch.
