Dịch bằng đại học nước ngoài sang tiếng Việt là dịch sát tên bằng, tên ngành, hạng tốt nghiệp và thang điểm như trên giấy gốc, giữ tên gốc trong ngoặc khi cần, và không tự quy đổi sang cấp bậc hay thang điểm 10 của Việt Nam. Việc đánh giá tương đương là của cơ quan công nhận văn bằng hoặc nơi tuyển dụng, không phải của người dịch.
Bản dịch thường cần khi du học sinh về nước xin việc, nộp hồ sơ công chức, học tiếp sau đại học trong nước, làm thủ tục công nhận văn bằng, hay xin giấy phép hành nghề. Giấy nước ngoài dùng tại Việt Nam thường phải hợp pháp hoá lãnh sự trước khi dịch, trừ trường hợp được miễn; mỗi thủ tục còn có danh mục riêng, cần kiểm với nơi nhận. Bài này tập trung vào cách thể hiện từng thành phần của bằng và bảng điểm.
Tên bằng: dịch thế nào, tránh gì
Tên văn bằng của mỗi hệ thống giáo dục mang ý nghĩa riêng. Bảng dưới là cách thể hiện tham khảo; nguyên tắc chung là dịch nghĩa, giữ tên gốc, không gán cấp bậc Việt Nam.
| Tên gốc thường gặp | Cách thể hiện tham khảo | Tránh |
|---|---|---|
| Bachelor of Arts / Bachelor of Science | Cử nhân (ngành …) kèm tên gốc | Tự thêm "chính quy", "loại giỏi" nếu bằng không ghi |
| Bachelor of Engineering | Cử nhân Kỹ thuật (Bachelor of Engineering) | Tự dịch thành "Kỹ sư" như một khẳng định tương đương |
| Master of Science / Master of Business Administration | Thạc sĩ (ngành …) / Thạc sĩ Quản trị kinh doanh kèm tên gốc | Gộp các loại thạc sĩ nghiên cứu và ứng dụng làm một |
| Doctor of Philosophy (PhD) | Tiến sĩ (ngành …) | Dịch "Philosophy" thành "Triết học" khi ngành là ngành khác |
| Associate Degree, Diploma, Advanced Diploma | Dịch nghĩa sát, giữ tên gốc | Gọi là "bằng đại học" |
| Graduate Certificate, Graduate Diploma | Chứng chỉ, văn bằng sau đại học theo tên gốc | Gọi là "thạc sĩ" |
Trường hợp "Doctor of Philosophy" là ví dụ kinh điển: đây là tên chung của bằng tiến sĩ nghiên cứu ở nhiều nước, không có nghĩa người đó học triết học. Bản dịch phải ghi đúng ngành thật, theo phần ghi chuyên ngành trên bằng hoặc bảng điểm.
Vì sao người dịch không quy đổi
Nhiều người muốn bản dịch "nói luôn" bằng của mình tương đương gì ở Việt Nam: Bachelor of Engineering là kỹ sư, GPA 3,6 là loại giỏi, Year 3 là năm ba đại học. Mong muốn đó dễ hiểu, nhưng bản dịch không phải chỗ làm việc ấy.
Lý do thứ nhất là thẩm quyền. Đánh giá tương đương văn bằng là việc của cơ quan công nhận văn bằng hoặc của nơi tuyển dụng, theo quy định và tiêu chí của họ. Người dịch tự quy đổi là làm thay việc của người khác, và có thể sai.
Lý do thứ hai là trách nhiệm. Người dịch cam đoan dịch chính xác nội dung giấy. Một dòng "tương đương bằng kỹ sư" không có trên giấy gốc là nội dung thêm vào, khiến bản dịch không còn trung thành. Nếu nơi nhận phát hiện, cả bản dịch lẫn hồ sơ bị nghi ngờ.
Ví dụ giả định: bảng điểm ghi GPA 3,4/4,0. Một người tự quy đổi tuyến tính ra 8,5/10 và ghi vào bản dịch. Nhưng thang của trường đó có thể quy ước khác — điểm A bắt đầu từ mức khác, có điểm cộng, có môn không tính vào GPA. Con số 8,5 trông chính xác mà không có căn cứ; người thẩm định thấy nó không có trên giấy gốc sẽ nghi cả bản dịch.
Lý do thứ ba là các hệ thống không ánh xạ một–một. Chương trình ba năm, bốn năm, có hay không có năm thực tập, bằng danh dự riêng, bằng kép — mỗi thứ có đặc điểm mà một nhãn quy đổi đơn giản sẽ làm mất. Bản dịch sát giữ lại đầy đủ thông tin để người có thẩm quyền đánh giá.
Hạng tốt nghiệp và danh hiệu
Hệ honours kiểu Anh, Úc. First Class Honours, Upper Second Class Honours (2:1), Lower Second (2:2)… là cách phân hạng riêng. Bản dịch dịch nghĩa — ví dụ "Bằng danh dự hạng Nhất" — và giữ nguyên tên gốc, không ghi "xuất sắc" hay "giỏi" theo cách xếp loại của Việt Nam.
Danh hiệu tiếng Latinh kiểu Mỹ. Cum laude, magna cum laude, summa cum laude dịch nghĩa (tốt nghiệp với danh dự, danh dự cao, danh dự cao nhất) kèm nguyên văn tiếng Latinh.
Danh sách khen thưởng. Dean's List hay các giải thưởng của khoa ghi trên bảng điểm được dịch đúng tên, không thổi phồng thành học bổng hay giải quốc gia.
Bằng không ghi hạng. Nhiều trường không ghi hạng trên bằng. Bản dịch không được thêm hạng; nếu bảng điểm có điểm trung bình, người đọc tự đánh giá.
Bằng kép, bằng ghép, chuyên ngành phụ. Double degree, major, minor phải được thể hiện đủ và đúng vai trò; minor không phải là một bằng thứ hai.
Thang điểm và bảng điểm
Bảng điểm nước ngoài dùng nhiều thang khác nhau: điểm chữ A–F kèm thang 4, thang 7 của một số trường Úc, thang 20 ở Pháp, thang 1 đến 5 hay 1 đến 6 ở Đức và các nước gần đó — nơi số càng nhỏ càng tốt. Người đọc không quen dễ hiểu ngược hoàn toàn.
Bản dịch giữ nguyên điểm số và ký hiệu như trên bảng gốc. Phần chú giải thang điểm — thường in ở mặt sau bảng điểm hay ở trang cuối — phải được dịch đầy đủ, vì đó là thứ giúp người đọc ở Việt Nam hiểu điểm. Một bảng điểm dịch thiếu trang chú giải gần như vô nghĩa với người thẩm định.
Tên môn học dịch sát nghĩa, có thể giữ mã môn gốc. Với môn có tên chung chung ("Special Topics", "Independent Study"), dịch nghĩa và giữ tên gốc; nếu cần làm rõ nội dung, bổ sung đề cương môn học của trường thay vì tự đặt tên mô tả trong bản dịch.
Tín chỉ của mỗi hệ thống có quy ước khác nhau (tín chỉ Mỹ, ECTS châu Âu, đơn vị học phần…). Giữ con số và tên đơn vị như bảng gốc; không quy đổi sang tín chỉ Việt Nam.
Bộ giấy nên dịch cùng nhau
Bằng đứng một mình thường không đủ để người đọc ở Việt Nam hiểu bạn đã học gì. Những giấy sau nên được dịch thành một bộ, cùng một người dịch, cùng bảng thuật ngữ:
- Bằng tốt nghiệp, kể cả mặt sau nếu có chữ hoặc dấu.
- Bảng điểm chính thức các năm học, kèm trang chú giải thang điểm — phần hay bị bỏ quên nhất.
- Phụ lục văn bằng (ở các nước châu Âu thường gọi là Diploma Supplement) nếu trường cấp: mô tả bậc học, thời lượng, yêu cầu đầu vào, hệ thống điểm. Đây là giấy rất có ích cho người thẩm định.
- Giấy xác nhận tốt nghiệp nếu bằng cấp sau ngày bạn cần nộp hồ sơ.
- Giấy tờ đổi tên nếu tên trên bằng khác tên hiện tại trên hộ chiếu.
- Các con dấu xác nhận và hợp pháp hoá đi kèm từng giấy.
Dịch cả bộ một lần giúp tên ngành, tên trường, tên môn thống nhất giữa bằng và bảng điểm. Hai người dịch hai giấy dễ cho ra hai tên ngành khác nhau, và người thẩm định sẽ hỏi đó có phải cùng một chương trình.
Chuẩn bị trước khi rời nước học
Phần lớn rắc rối với bằng nước ngoài xảy ra vì người học về nước rồi mới bắt đầu làm giấy, khi liên hệ trường cũ đã khó. Việc nên làm trước khi rời đi:
- Xin bản chính bằng và bảng điểm chính thức có chữ ký, con dấu hoặc dấu nổi của trường; bản tải từ cổng sinh viên thường không đủ cho hợp pháp hoá.
- Xin thêm giấy xác nhận tốt nghiệp nếu bằng chưa được cấp kịp, và hỏi trường cách gửi bằng về Việt Nam sau đó.
- Làm thủ tục xác nhận của cơ quan có thẩm quyền nước sở tại và hợp pháp hoá tại cơ quan đại diện Việt Nam khi còn ở đó, nếu hồ sơ ở Việt Nam sẽ cần.
- Lưu đề cương các môn học chính, phòng khi nơi nhận cần làm rõ nội dung đào tạo.
- Scan màu toàn bộ bằng, bảng điểm, mặt sau, trang chú giải thang điểm.
Làm xong các bước này, khi về nước bạn chỉ còn việc dịch sang tiếng Việt và chứng thực — làm nhanh và chủ động được.
Nộp ở đâu thì cần gì: xin việc, học tiếp, công nhận văn bằng
Doanh nghiệp tư nhân thường linh hoạt: có nơi chỉ cần bản sao bằng và bảng điểm kèm bản dịch có chứng thực, có nơi chấp nhận bằng tiếng Anh. Cơ quan nhà nước, cơ sở giáo dục khi tuyển sinh sau đại học, hay hồ sơ xin giấy phép hành nghề thì chặt hơn, có thể đòi văn bằng đã được công nhận theo quy định, kèm bản dịch có chứng thực.
Thủ tục công nhận văn bằng do nước ngoài cấp có danh mục hồ sơ và cơ quan tiếp nhận riêng, thay đổi theo thời kỳ. Trước khi dịch, hãy đọc hướng dẫn hiện hành trên Cổng Dịch vụ công quốc gia hoặc của cơ quan có thẩm quyền về giáo dục, để biết có cần bản dịch hay không, cần bản dịch những giấy nào.
Nếu bạn đang có bằng và bảng điểm nước ngoài cần dịch sang tiếng Việt cho một mục đích cụ thể, có thể gửi ảnh chụp và tên nơi nộp cho Dịch Việt qua mẫu đăng ký trên trang. Người dịch sẽ báo trước những phần cần có (trang chú giải thang điểm, mặt sau, dấu hợp pháp hoá) để bản dịch dùng được ngay lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bachelor of Engineering có được dịch là "Kỹ sư" không?
Không nên ghi như một khẳng định tương đương. Cách an toàn là dịch nghĩa sát kèm tên gốc, ví dụ Cử nhân Kỹ thuật (Bachelor of Engineering). Việc đánh giá tương đương với bằng kỹ sư của Việt Nam thuộc về cơ quan công nhận hoặc nơi tuyển dụng.
Có nên ghi điểm GPA quy đổi ra thang 10 trong bản dịch không?
Không. Bản dịch giữ nguyên điểm và thang như bảng gốc, kèm bản dịch phần chú giải thang điểm. Quy đổi do nơi nhận thực hiện theo tiêu chí của họ; con số quy đổi tự đặt có thể sai và làm bản dịch mất tính trung thành.
Bằng tải từ cổng sinh viên có dịch công chứng được không?
Người dịch dịch được, nhưng bản tải về thường không có chữ ký, con dấu gốc nên khó hợp pháp hoá và có thể không được chấp nhận. Xin bằng, bảng điểm chính thức từ trường trước khi rời nước học là cách chắc chắn hơn.
Bằng viết bằng tiếng Latinh thì dịch thế nào?
Một số trường cấp bằng bằng tiếng Latinh theo truyền thống. Bản dịch dịch nghĩa sang tiếng Việt, giữ nguyên văn tên bằng và danh hiệu; nhiều trường có bản dịch tiếng Anh chính thức kèm theo, người dịch có thể đối chiếu.
Học chương trình liên kết ở Việt Nam, bằng do trường nước ngoài cấp thì có cần dịch không?
Thường cần nếu nơi nhận yêu cầu bản tiếng Việt. Về việc công nhận, chương trình liên kết có quy định riêng; kiểm với cơ quan có thẩm quyền trước khi làm thủ tục, vì có trường hợp không cần công nhận như bằng học ở nước ngoài.
Trường nước ngoài đã đóng cửa thì xác minh bằng thế nào?
Thường có cơ quan lưu giữ hồ sơ của trường đã đóng cửa theo quy định nước sở tại. Liên hệ cơ quan quản lý giáo dục của nước đó để biết nơi cấp xác nhận, rồi hợp pháp hoá và dịch giấy xác nhận như giấy tờ khác.
