Những thuật ngữ hợp đồng tiếng Anh dễ dịch sai nhất không phải từ hiếm, mà là từ quen mặt mang nghĩa pháp lý riêng: indemnify không chỉ là "bồi thường", liquidated damages không phải "phạt hợp đồng", best efforts không phải "cố gắng hết sức" theo nghĩa thường ngày. Nhiều thuật ngữ trong số này sinh ra từ hệ thông luật Anh – Mỹ và không có khái niệm tương đương chính xác trong pháp luật Việt Nam.
Bài này đi qua các cặp hay nhầm nhất, giải thích vì sao nhầm, và cách người dịch nên xử lý: chọn từ tiếng Việt nào, khi nào phải thêm ghi chú. Mục đích là giúp bạn đọc bản dịch hợp đồng với con mắt cảnh giác hơn, không phải thay ý kiến của luật sư về hệ quả pháp lý của từng điều khoản.
Nhóm trách nhiệm và bồi thường
Đây là nhóm có rủi ro tiền bạc lớn nhất khi dịch sai, vì nó quyết định ai trả, trả cho ai và trả đến đâu.
| Thuật ngữ | Hay bị dịch thành | Nên hiểu và dịch | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|---|
| indemnify / indemnity | bồi thường | cam kết bồi hoàn (bao gồm cả thiệt hại, chi phí do bên thứ ba khiếu nại gây ra) | Nghĩa vụ indemnity thường rộng hơn bồi thường thiệt hại do vi phạm; có thể phát sinh dù bên cam kết không vi phạm gì |
| hold harmless | giữ vô hại | cam kết không để bên kia phải chịu (thiệt hại, khiếu nại) | Thường đi cặp với indemnify; dịch từng chữ ra câu vô nghĩa |
| liquidated damages | tiền phạt hợp đồng | khoản bồi thường thiệt hại ấn định trước | Ở hệ thông luật, điều khoản mang tính trừng phạt có thể bị toà từ chối thi hành; gọi là "phạt" là đổi bản chất |
| penalty | bồi thường | phạt vi phạm | Pháp luật Việt Nam có chế định phạt vi phạm riêng, có trần mức phạt trong một số lĩnh vực; không nên lẫn với bồi thường |
| consequential / indirect loss | tổn thất gián tiếp | thiệt hại gián tiếp, kèm ghi chú nếu hợp đồng định nghĩa | Phạm vi khái niệm này khác nhau giữa các hệ luật; hợp đồng tốt thường định nghĩa lại |
| jointly and severally | cùng và riêng | liên đới | Mỗi bên có thể bị đòi toàn bộ nghĩa vụ, không chỉ phần của mình |
Với nhóm này, người dịch không nên "Việt hoá" cho gọn. Một câu indemnity dài ba dòng bằng tiếng Anh thường thành bốn, năm dòng tiếng Việt, và như vậy là đúng.
Nhóm cam đoan, nỗ lực và điều kiện
Nhóm này ít gây chú ý vì nghe như ngôn ngữ thông thường, nhưng mỗi từ kéo theo một mức nghĩa vụ khác nhau.
| Thuật ngữ | Hay bị dịch thành | Nên hiểu và dịch | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|---|
| represent and warrant | đại diện và bảo hành | cam đoan và bảo đảm | "Represent" ở đây không phải đại diện; "warrant" không phải bảo hành sản phẩm |
| best efforts / reasonable efforts / commercially reasonable efforts | cố gắng hết sức (cho cả ba) | nỗ lực tối đa / nỗ lực hợp lý / nỗ lực hợp lý về mặt thương mại | Ba mức nghĩa vụ khác nhau; gộp làm một là xoá đi điều hai bên đã đàm phán |
| condition precedent | điều kiện trước | điều kiện tiên quyết (để nghĩa vụ phát sinh) | Chưa thoả điều kiện thì nghĩa vụ chưa ràng buộc |
| time is of the essence | thời gian là bản chất | thời hạn là yếu tố cốt yếu | Trễ hạn có thể là căn cứ chấm dứt, không chỉ bồi thường |
Một dấu hiệu bản dịch có vấn đề: cùng một bản mà ba cụm efforts khác nhau đều thành "nỗ lực hết sức". Hãy đếm xem bản gốc có bao nhiêu biến thể và đòi bản dịch giữ đủ chừng đó.
Nhóm cấu trúc hợp đồng và tranh chấp
Những cụm sau nằm ở phần "điều khoản chung" cuối hợp đồng, thường bị dịch vội vì nằm ở trang cuối.
| Thuật ngữ | Hay bị dịch thành | Nên hiểu và dịch |
|---|---|---|
| governing law | luật quản lý | luật áp dụng (luật dùng để giải thích hợp đồng) |
| jurisdiction | luật áp dụng | thẩm quyền giải quyết tranh chấp (toà án nước nào) |
| termination vs expiry | chấm dứt (cho cả hai) | termination: chấm dứt trước hạn do một bên hay hai bên quyết; expiry: hết hạn |
| assignment vs novation | chuyển nhượng (cho cả hai) | assignment: chuyển giao quyền; novation: thay thế bên, chuyển cả nghĩa vụ, cần sự đồng ý của các bên |
| without prejudice | không thành kiến | không làm ảnh hưởng đến (quyền); trong thư đàm phán còn có nghĩa thư không được dùng làm chứng cứ ở một số hệ luật |
| notwithstanding / subject to | mặc dù / tuỳ thuộc | bất kể quy định tại... / với điều kiện tuân thủ quy định tại... (quyết định điều khoản nào thắng điều khoản nào) |
Nhầm governing law với jurisdiction là lỗi rất phổ biến, vì trong nhiều hợp đồng hai điều này nằm chung một điều. Một hợp đồng có thể áp dụng luật Singapore nhưng giải quyết tại trọng tài ở Việt Nam; dịch nhập nhằng là xoá mất một nửa thông tin.
Khi không có khái niệm tương đương: dịch thế nào cho trung thực
Một số thuật ngữ như consideration (yếu tố đối giá, điều kiện để hợp đồng có hiệu lực theo thông luật), estoppel (nguyên tắc ngăn một bên phủ nhận điều mình đã khẳng định), hay trust (quan hệ tín thác) không có chế định trùng khớp trong pháp luật Việt Nam. Có ba cách xử lý, mỗi cách hợp với một mục đích.
Dịch mô tả kèm giữ nguyên thuật ngữ gốc trong ngoặc: ví dụ "khoản đối giá (consideration)". Đây là cách an toàn nhất cho bản dịch đọc hiểu và bản dịch nộp hồ sơ, vì người đọc có thể tra lại. Dùng thuật ngữ Việt gần nghĩa nhất và thêm ghi chú người dịch: hợp với bản dịch dài, khi thuật ngữ lặp lại nhiều lần. Giữ nguyên tiếng Anh: chỉ khi hai bên đều dùng thuật ngữ đó trong thực tiễn và văn bản là song ngữ để tham chiếu.
Điều không nên làm là chọn một từ tiếng Việt quen thuộc mang nghĩa pháp lý khác trong luật Việt Nam. Ví dụ dịch trust thành "uỷ thác" có thể khiến người đọc nghĩ đến hợp đồng uỷ thác theo luật thương mại Việt Nam, một quan hệ có cấu trúc khác hẳn.
Vì sao từ quen lại nguy hiểm hơn từ lạ
Khi gặp một từ lạ như estoppel, người dịch biết mình phải tra. Nguy hiểm thật nằm ở từ quen: warrant, represent, consideration, damages đều có nghĩa đời thường mà người học tiếng Anh nào cũng biết, nên người dịch không dừng lại. Ngôn ngữ học gọi hiện tượng này là "bạn giả" (false friends): từ trông như đã hiểu nhưng mang nghĩa khác trong một văn cảnh chuyên môn.
Trong hợp đồng, vấn đề còn sâu hơn vì hai hệ pháp luật khác nhau. Hợp đồng tiếng Anh quốc tế phần lớn được soạn theo truyền thống thông luật Anh – Mỹ, nơi nhiều khái niệm hình thành qua án lệ. Pháp luật Việt Nam thuộc truyền thống luật thành văn, khái niệm nằm trong bộ luật. Một từ tiếng Việt như "bồi thường" đã có nghĩa pháp lý xác định trong Bộ luật Dân sự; khi người dịch dùng nó cho indemnify, người đọc Việt Nam sẽ vô thức áp khung hiểu của luật Việt Nam lên một nghĩa vụ được soạn theo khung khác.
Ví dụ giả định: hợp đồng phân phối có câu bên bán shall indemnify bên mua trước mọi khiếu nại của bên thứ ba liên quan đến sản phẩm. Dịch thành "bên bán sẽ bồi thường cho bên mua" khiến người đọc nghĩ chỉ khi bên bán có lỗi mới phải trả. Trong khi câu gốc có thể buộc bên bán chi trả cả chi phí luật sư khi bên mua bị kiện, kể cả khi vụ kiện sau đó thất bại. Khác biệt này chỉ lộ ra khi đã có tranh chấp.
Nhóm từ cổ và cấu trúc câu đặc trưng
Văn phong hợp đồng tiếng Anh giữ nhiều từ cổ và cấu trúc ít gặp ngoài văn bản pháp lý. Chúng không khó nghĩa, nhưng dịch máy móc làm câu tiếng Việt rối hoặc lệch phạm vi.
- Whereas ở phần mở đầu: "xét rằng" hoặc gom thành mục "Bối cảnh". Phần này thường không tạo nghĩa vụ, nhưng được dùng để giải thích mục đích hợp đồng.
- Hereby, herein, hereunder, thereof: "bằng văn bản này", "trong hợp đồng này", "theo hợp đồng này", "của điều đó". Cần xác định "this" trỏ vào hợp đồng hay vào điều khoản đang đọc.
- Provided that: có khi là điều kiện ("với điều kiện là"), có khi là ngoại lệ ("tuy nhiên"). Dịch sai chức năng là đảo ngược quy tắc.
- And/or: giữ nghĩa "và/hoặc", không chọn một trong hai.
- Including without limitation: "bao gồm nhưng không giới hạn ở", giữ tính mở của danh sách.
- Câu dài nhiều mệnh đề: có thể tách câu trong tiếng Việt cho dễ đọc, miễn là giữ đúng chủ thể và điều kiện của từng mệnh đề; mỗi lần tách nên đọc lại xem chữ "nếu", "trừ khi" còn gắn đúng chỗ.
Nguyên tắc chung: bản dịch hợp đồng được phép dễ đọc hơn bản gốc, nhưng không được rõ ràng hơn bản gốc ở chỗ bản gốc cố ý mơ hồ.
Cách kiểm bản dịch hợp đồng tiếng Anh trong 20 phút
Bạn không cần giỏi luật để phát hiện phần lớn lỗi nghiêm trọng. Làm theo thứ tự sau với bản gốc và bản dịch đặt cạnh nhau.
- Tìm trong bản gốc các từ khoá: indemn, warrant, efforts, liable, liquidated, jointly, terminat, notwithstanding, subject to. Đánh dấu mọi câu chứa chúng.
- Với từng câu đã đánh dấu, đọc câu tương ứng trong bản dịch và kiểm từ đó đã được dịch thống nhất trong toàn bản chưa.
- Kiểm các từ phủ định và giới hạn: not, no, except, unless, only, solely. Một chữ "không" bị rơi trong câu dài là lỗi nguy hiểm nhất và khó thấy nhất.
- Kiểm các mốc thời gian và số tiền: days hay business days, within hay after, prior to hay upon.
- Kiểm điều khoản chung cuối hợp đồng: luật áp dụng, nơi giải quyết tranh chấp, ngôn ngữ, thông báo.
- Liệt kê các chỗ còn nghi ngờ và hỏi lại người dịch hoặc luật sư, đừng tự sửa.
Các bảng ở trên không đầy đủ, nhưng nó bao được phần lớn các chỗ mà một lỗi dịch biến thành tranh chấp. Nếu bạn cần đối chiếu một bản dịch có sẵn, gửi cả bản gốc và bản dịch qua mẫu đăng ký của Dịch Việt và ghi "rà soát bản dịch" để người nhận việc biết phạm vi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dịch shall thành "sẽ" trong hợp đồng không?
Trong văn phong hợp đồng, shall thường dùng để đặt nghĩa vụ, nên "sẽ" dễ làm câu nghe như dự đoán. Cách dịch phổ biến là "phải" hoặc "có nghĩa vụ", và trong một số câu chỉ mô tả trạng thái thì lược bỏ. Điều quan trọng hơn là nhất quán trong toàn văn bản.
Warranty trong hợp đồng mua máy móc có phải là bảo hành không?
Trong điều khoản bảo hành sản phẩm, warranty có thể dịch là bảo hành. Nhưng trong cụm represent and warrant ở phần cam đoan của các bên, nó là bảo đảm về một sự thật tại thời điểm ký. Người dịch phải dựa vào ngữ cảnh từng điều, không dịch theo một nghĩa cho cả văn bản.
Liquidated damages trong hợp đồng có hiệu lực ở Việt Nam không?
Đây là câu hỏi pháp lý, phụ thuộc vào luật áp dụng của hợp đồng và cách điều khoản được soạn. Pháp luật Việt Nam có chế định phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại riêng. Người dịch chỉ nên dịch đúng bản chất khoản tiền, còn hiệu lực cần hỏi luật sư.
Including without limitation dịch thế nào cho gọn?
Có thể dịch "bao gồm nhưng không giới hạn ở". Cụm này cho biết danh sách phía sau chỉ là ví dụ, không phải danh sách đóng. Rút gọn thành "bao gồm" là làm hẹp phạm vi, có thể khiến một bên lập luận rằng những thứ không có tên trong danh sách thì không thuộc phạm vi.
Bản dịch có ghi chú người dịch có được nộp cho cơ quan nhà nước không?
Thường được, nếu ghi chú được tách rõ khỏi nội dung dịch, ví dụ đặt trong ngoặc vuông hoặc chú thích cuối trang có ghi là ghi chú của người dịch. Ghi chú không được thay đổi nội dung văn bản gốc. Một số nơi nhận có yêu cầu riêng, nên hỏi trước.
Hợp đồng theo luật Anh và hợp đồng theo luật Mỹ có dịch thuật ngữ khác nhau không?
Phần lớn thuật ngữ dùng chung, nhưng có khác biệt về chính tả và một số khái niệm, ví dụ endeavours trong văn phong Anh so với efforts trong văn phong Mỹ. Người dịch nên xem điều khoản luật áp dụng trước để chọn cách hiểu phù hợp.
