Dịch giấy tờ sang tiếng Ả Rập khó ở chỗ ít ai nghĩ tới: chữ viết từ phải sang trái, nên trang có trộn tên Latin, chữ số và dấu ngoặc rất dễ bị phần mềm xếp đảo lộn mà người không đọc được tiếng Ả Rập không nhận ra. Thêm vào đó, nhiều giấy tờ vùng Vịnh dùng chữ số Ả Rập phương Đông và ghi ngày theo lịch Hijri — một âm lịch thuần tuý không đổi được bằng phép cộng trừ đơn giản.
Nhu cầu dịch Việt – Ả Rập chủ yếu đến từ lao động đi các nước vùng Vịnh, doanh nghiệp xuất khẩu và đấu thầu ở Trung Đông, và giấy tờ của người lao động mang về Việt Nam. Nhiều cơ quan ở vùng này nhận cả tiếng Anh lẫn tiếng Ả Rập tuỳ thủ tục, nên câu hỏi đầu tiên luôn là: nơi nhận cần ngôn ngữ nào và người dịch loại nào.
Chữ viết phải sang trái: lỗi trình bày mà người không đọc được tiếng Ả Rập không thấy
Tiếng Ả Rập viết từ phải sang trái, các chữ cái nối liền và đổi hình dạng tuỳ vị trí đầu, giữa, cuối từ. Văn bản hành chính dùng tiếng Ả Rập chuẩn hiện đại, khác các phương ngữ nói hằng ngày ở từng nước; bản dịch giấy tờ phải viết bằng tiếng chuẩn đó, không phải phương ngữ.
Rắc rối lớn nhất nằm ở văn bản hai chiều. Một dòng tiếng Ả Rập có xen tên Latin “NGUYEN VAN AN”, số hộ chiếu, ngày tháng và dấu ngoặc sẽ được phần mềm soạn thảo sắp xếp theo thuật toán hai chiều. Chỉ cần thiếu thiết lập đúng, số hộ chiếu có thể hiện đảo thứ tự từng cụm, dấu ngoặc quay ngược, tên Latin nhảy sang đầu dòng bên kia. Trên màn hình người dịch thấy đúng, nhưng sang máy khác hoặc khi in ra lại sai.
Vì vậy, bản dịch tiếng Ả Rập nên được chốt định dạng bằng tệp PDF sau khi người dịch kiểm hình thức trên chính tệp đó, và khi nhận bản dịch bạn nên kiểm những thứ không cần đọc tiếng Ả Rập vẫn kiểm được: số hộ chiếu, số giấy tờ, ngày tháng, tên Latin. Mỗi chuỗi số phải giống hệt bản gốc, đọc theo đúng thứ tự từ trái sang phải. Bảng biểu cũng cần chú ý: bảng tiếng Ả Rập có cột đầu nằm bên phải, nên bảng điểm dịch sang phải được dựng lại theo chiều đó.
Chiều Ả Rập – Việt ít lỗi trình bày hơn, nhưng người dịch phải đọc được giấy gốc đúng chiều; ảnh chụp bị lật gương — chuyện thường xảy ra khi chụp bằng camera trước của điện thoại — làm chữ Ả Rập không đọc được.
Chữ số Ả Rập phương Đông: bảng đối chiếu để tự kiểm
Chữ số mà người Việt dùng hằng ngày có nguồn gốc Ả Rập, nhưng nhiều giấy tờ ở vùng Vịnh, Ai Cập và một số nước khác dùng bộ chữ số khác, gọi là chữ số Ả Rập phương Đông. Bảng dưới giúp bạn tự kiểm số trên giấy gốc và bản dịch.
| Số | Chữ số Ả Rập phương Đông | Ghi chú |
|---|---|---|
| 0 | ٠ | Một chấm nhỏ, dễ bị bỏ qua khi ảnh mờ |
| 1 | ١ | |
| 2 | ٢ | |
| 3 | ٣ | |
| 4 | ٤ | Bộ chữ số dùng ở Iran, Afghanistan có dạng khác cho 4, 5, 6 |
| 5 | ٥ | Trông giống số 0 tròn |
| 6 | ٦ | Trông giống số 7 viết ngược |
| 7 | ٧ | Hình chữ V |
| 8 | ٨ | Hình chữ V ngược |
| 9 | ٩ |
Hai cái bẫy cần nhớ: chữ số ٥ (5) trông như số 0 tròn, và chữ số ٠ (0) chỉ là một chấm nhỏ. Người không quen đọc rất dễ nhầm số 5 thành 0 và bỏ sót số 0. Thêm vào đó, chữ số được đọc từ trái sang phải ngay cả trong dòng chữ viết từ phải sang trái — điều làm nhiều người nghĩ số trên giấy bị đảo trong khi nó đúng. Đối chiếu từng chữ số trong số hộ chiếu, số hợp đồng, số tiền với bản gốc là bước kiểm không thể bỏ.
Lịch Hijri: không đổi bằng phép trừ
Nhiều giấy tờ ở các nước Ả Rập ghi ngày theo lịch Hijri, một âm lịch thuần tuý: năm có mười hai tháng theo chu kỳ trăng, dài khoảng 354 hoặc 355 ngày, ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày. Vì vậy, năm Hijri trôi dần so với năm dương lịch, và không có con số cố định nào để cộng trừ như với Phật lịch hay lịch Dân Quốc. Một năm dương lịch thường chứa phần cuối của một năm Hijri và phần đầu của năm kế tiếp — ví dụ năm 2026 trùng với cuối năm Hijri 1447 và đầu năm 1448.
Hệ quả cho người dịch: mọi ngày Hijri phải được đổi bằng bảng hoặc công cụ chuyển đổi, theo đúng ngày, tháng, năm, chứ không ước lượng. Thêm vào đó, các nước có thể dùng cách xác định đầu tháng khác nhau, nên ngày đổi ra có khi lệch một hai ngày so với cách tính khác. Cách an toàn: nếu giấy gốc ghi cả hai lịch, dịch cả hai, không chọn một; nếu giấy chỉ ghi Hijri, dịch ngày Hijri như bản gốc và ghi chú ngày dương lịch tương ứng kèm cách đổi đã dùng.
Giấy tờ do cơ quan vùng Vịnh cấp gần đây đa số đã ghi dương lịch hoặc ghi song song, nhưng hợp đồng lao động, giấy phép cư trú, giấy chứng nhận kinh nghiệm vẫn có thể chỉ có ngày Hijri. Ngày hết hạn hợp đồng hay giấy phép là thông tin có hệ quả thật; người lao động nên được biết chính xác ngày dương lịch tương ứng.
Chiều Việt – Ả Rập, giữ dương lịch như bản gốc. Không cần tự đổi sang Hijri; cơ quan nhận quen làm việc với dương lịch.
Tên người: tên nhiều đời, chữ cái thiếu âm và cách viết Latin
Tên người Ả Rập truyền thống có thể gồm tên riêng, tên cha, tên ông và tên họ hoặc tên dòng tộc, nối bằng “bin”, “ibn” (con trai của) hay “bint” (con gái của), kèm mạo từ “Al-” trước tên họ. Giấy tờ ở nhiều nước vùng Vịnh ghi tên đầy đủ nhiều phần như vậy. Bản dịch phải giữ đủ mọi phần đúng thứ tự; không rút gọn thành “tên + họ” kiểu phương Tây, vì giấy tờ Việt Nam ghi chú sau đó sẽ không khớp.
Cách viết Latin của tên Ả Rập rất không thống nhất: cùng một tên có thể gặp Mohammed, Muhammad, Mohamed. Lấy đúng cách viết trên hộ chiếu của người đó; nếu không có hộ chiếu trong hồ sơ, dùng một cách phiên nhất quán và ghi chú.
Chiều ngược lại, tên người Việt viết sang chữ Ả Rập gặp một khó khăn ngữ âm: bảng chữ cái Ả Rập chuẩn không có chữ riêng cho âm “p” và âm “v”, và có ít ký tự nguyên âm. Họ “Phạm” thường được viết bằng chữ ghi âm “f”, còn “Văn” có thể được viết bằng chữ “f” hoặc bằng một chữ cái bổ sung tuỳ thói quen. Kết quả là một tên Việt có thể có vài cách viết Ả Rập. Giống mọi ngôn ngữ chữ khác: nếu đã có tên Ả Rập trên thẻ cư trú hay hợp đồng, dùng đúng cách đó; và luôn để tên Latin theo hộ chiếu ngay cạnh tên chữ Ả Rập trong bản dịch, để mọi người đối chiếu được.
Danh xưng, chức danh trong giấy tờ Ả Rập — như chức danh người ký, tên cơ quan — nên dịch sát nghĩa, kèm tên phiên Latin của cơ quan khi cần tra cứu.
Hồ sơ đi Trung Đông và giấy tờ mang về Việt Nam
Các nhóm hồ sơ dưới đây chiếm phần lớn nhu cầu. Mỗi nhóm có một điểm cần làm rõ trước khi đặt dịch:
- Hồ sơ lao động đi các nước vùng Vịnh: hợp đồng lao động, giấy khám sức khoẻ, lý lịch tư pháp, bằng nghề, chứng chỉ. Hỏi doanh nghiệp đưa người đi làm việc và bên tuyển dụng giấy nào cần tiếng Ả Rập, giấy nào tiếng Anh là đủ, và có yêu cầu xác nhận tại cơ quan đại diện của nước đến không.
- Doanh nghiệp xuất khẩu, đấu thầu: giấy đăng ký doanh nghiệp, hồ sơ năng lực, giấy chứng nhận chất lượng, catalog, nhãn sản phẩm. Nhiều nước vùng Vịnh có quy định riêng về nhãn hàng hoá bằng tiếng Ả Rập; kiểm với nhà nhập khẩu trước khi dịch nhãn.
- Giấy tờ mang về Việt Nam: hợp đồng, giấy chứng nhận kinh nghiệm, giấy thanh lý hợp đồng, giấy tờ về lương và quyền lợi cuối hợp đồng. Ngày Hijri và số tiền là hai chỗ người lao động cần hiểu chính xác.
- Hộ tịch: giấy khai sinh của con sinh ở nước sở tại, giấy kết hôn, giấy chứng tử. Tên nhiều phần và ngày Hijri là chỗ phải cẩn thận nhất khi ghi chú vào hộ tịch Việt Nam.
Ở nhiều nước vùng Vịnh, bản dịch nộp cơ quan nhà nước thường phải do người dịch hoặc văn phòng dịch được cấp phép ở nước đó làm, và giấy tờ nước ngoài thường phải qua chuỗi xác nhận gồm hợp pháp hoá tại cơ quan đại diện và xác nhận của cơ quan ngoại giao nước sở tại. Đây là thông lệ chung, quy định từng nước và từng thủ tục khác nhau; kiểm yêu cầu hiện hành trước khi dịch.
Lỗi hay gặp khi dịch tiếng Ả Rập và cách tự soát
Phần lớn lỗi dưới đây có thể tự soát mà không cần đọc tiếng Ả Rập — chỉ cần đối chiếu cẩn thận với bản gốc.
| Lỗi | Cách nhận ra | Cách tránh |
|---|---|---|
| Số hộ chiếu, số giấy tờ bị đảo thứ tự | So từng chữ số với bản gốc từ trái sang phải | Nhận bản dịch dạng PDF đã chốt định dạng |
| Nhầm chữ số ٥ với số 0, bỏ sót ٠ | Đếm số chữ số trong mỗi dãy số | Dùng bảng đối chiếu chữ số ở trên |
| Đổi ngày Hijri bằng ước lượng | Ngày dương lịch trên bản dịch lệch với giấy tờ khác | Đổi bằng công cụ, ghi rõ cách đổi trong ghi chú |
| Rút gọn tên nhiều phần | Tên trên bản dịch ngắn hơn tên trên giấy gốc | Giữ đủ mọi phần tên đúng thứ tự |
| Tên Ả Rập của người Việt không kèm tên Latin | Không đối chiếu được với hộ chiếu | Luôn để tên Latin theo hộ chiếu cạnh tên chữ Ả Rập |
| Ảnh chụp lật gương | Chữ Ả Rập trên ảnh không đọc được | Chụp bằng camera sau, kiểm ảnh trước khi gửi |
Dịch Việt nhận dịch Việt – Ả Rập cho hồ sơ lao động, doanh nghiệp và hộ tịch. Khi gửi yêu cầu qua mẫu đăng ký trên trang, bạn ghi rõ nước đến, cơ quan nhận và hướng dẫn mà doanh nghiệp hay đối tác đã gửi, để bản dịch đúng ngôn ngữ, đúng định dạng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Hồ sơ đi làm việc ở vùng Vịnh có bắt buộc dịch sang tiếng Ả Rập không?
Không phải giấy nào cũng bắt buộc. Nhiều giấy được chấp nhận bằng tiếng Anh, một số thủ tục yêu cầu tiếng Ả Rập do người dịch được cấp phép ở nước đó làm. Hỏi doanh nghiệp đưa người đi làm việc và bên tuyển dụng danh mục cụ thể trước khi đặt dịch.
Đổi ngày Hijri sang dương lịch có cách tính nhẩm không?
Không có cách tính nhẩm chính xác vì năm Hijri ngắn hơn năm dương lịch khoảng mười một ngày và trôi dần. Hãy dùng bảng hoặc công cụ chuyển đổi đáng tin, và với ngày quan trọng như ngày hết hạn hợp đồng, đối chiếu với giấy tờ có ghi song song nếu có.
Vì sao số hộ chiếu trên bản dịch tiếng Ả Rập trông như bị đảo?
Có thể do lỗi trình bày văn bản hai chiều khi xen số và chữ Latin vào dòng tiếng Ả Rập, hoặc do bạn đang đọc nhầm hướng. Chữ số luôn đọc từ trái sang phải. Đối chiếu từng chữ số với bản gốc; nếu sai, yêu cầu sửa và nhận lại bản PDF.
Tên Phạm Văn An viết sang chữ Ả Rập có chuẩn chung không?
Không có một chuẩn bắt buộc chung, vì chữ Ả Rập chuẩn không có chữ riêng cho âm p và v. Nếu thẻ cư trú hay hợp đồng đã có tên chữ Ả Rập, dùng đúng cách đó. Luôn ghi tên Latin theo hộ chiếu đi kèm.
Giấy chứng nhận kinh nghiệm bằng tiếng Ả Rập mang về Việt Nam có cần dịch công chứng không?
Nếu nộp cho cơ quan nhà nước hoặc dùng làm chứng cứ, thường cần bản dịch có chứng thực chữ ký người dịch, và giấy gốc có thể phải qua hợp pháp hoá lãnh sự. Nếu chỉ để doanh nghiệp tham khảo, bản dịch thường có thể đủ. Hỏi nơi nhận yêu cầu cụ thể.
Có nên dịch hợp đồng lao động tiếng Ả Rập trước khi ký không?
Nên đọc bản dịch tiếng Việt trước khi ký nếu bạn không đọc được tiếng Ả Rập hoặc tiếng Anh trong hợp đồng, nhất là các điều về lương, giờ làm, thời hạn và chấm dứt hợp đồng. Bản dịch giúp hiểu nội dung; câu hỏi về quyền lợi nên hỏi doanh nghiệp đưa người đi và cơ quan quản lý lao động.
